Bilim ve Teknoloji Haberleri Programlar

Aral�k 15, 2007

Hayvanlar alemi

Bukalemun

Bukalemunlar g�n ��nda yaprakl� bir dalda otururken, etraflar�ndaki �al�l�klar�n g�lgesine benzer �ekilde siyah ve u�uk kahverengi lekelerle ye�il olurlar. Ak�am yakla�t��nda ve ��klar s�n�kle�meye ba�lad�� zaman, bukalemunun rengi grimsi ye�ile d�ner ve daha sonra sar� lekeli donuk sar�ms� kahverengiye d�n��r. Karanl�kta ise bukalemun tamamen siyah olur. B�t�n bu renk de�i�imleri 15'er dakika i�inde ger�ekle�ir. Bukalemun sadece bulundu�u yere uymak i�in rengini de�i�tirmez. E�er k�zm��sa, �zerinde di�er hayvanlara uyar� olacak �ekilde koyu turuncu benekler ve koyu k�rm�z� lekeler de olu�ur.

Timsahlar�n Yuvalar�

Florida Everglades'de ya�ayan di�i timsah, yumurtalar� i�in �ok farkl� bir yuva haz�rlar. �nce ��r�m�� bitkileri �amurla kar��t�r�r ve bu bitkilerden yakla��k 90 cm. y�ksekli�inde bir tepecik yapar. Tepeci�in �zerinde bir �ukur olu�turur ve bu �ukurun i�ine birka� d�zine olan yumurtalar�n� yerle�tirir. Yumurtalar�n �zerini ise yine toplad�� bitkilerle �rter. Sonra yumurtalar� i�in tehlike olu�turabilecek hayvanlara kar�� yuvay� g�zetlemeye ba�lar.

Yumurtalar �atlamak �zereyken yavrular�n seslerini duyan timsah, yuvan�n �zerindeki bitkilerden olu�an �rt�y� kald�r�r. Yavrular h�zla yukar� do�ru t�rman�rlar ve anne timsah yavrular�n� a�z�na alarak onlar� suya kadar a�z�n�n i�indeki kesede ta��r.

Macaw Papa�anlar�

Bitkiler i�in zehirli tohumlar�n�n olmas� etkili bir korunma y�ntemidir. Tropikal Amerika'da ya�ayan bir �e�it papa�an t�r� olan Macaw'lar zehirli tohumlar ile beslenme konusunda uzmand�rlar. Bu ku�lar, besleyici de�eri y�ksek olan bu tohumlar� yedikten hemen sonra bellli bir b�lgedeki kayal�klara do�ru u�arlar. Oraya vard�klar�nda ise burada bulunan baz� killi kaya par�alar�n� kemirip yutarlar. Bu killi kaya par�alar� tohumlar�n i�indeki zehiri emer. B�ylece ku�lar bu besini mide a�r�lar� �ekmeden sindirebilirler.

Bu hayvan tohumun zehirleyici etkisini te�his edebilecek kadar t�p bilgisine sahip olabilir mi? Zehiri etkisiz k�lacak bir maddenin oldu�unu bilerek, bu maddeyi tespit edebilecek kadar eczac�l�k ve kimya bilimine vak�f olabilir mi? ��phesiz hay�r!. �nsanlar�n bile uzun s�ren bir uzmanl�k e�itiminden sonra ula�t�� bilgilere, papa�an�n evrimcilerin ileri s�rd�� tesad�fi y�ntemlerle ula�mas� da imkans�zd�r.

Ak�la sahip olmayan bir ku�un, uzun kimyasal tahlil ve incelemeler sonucu bunu ke�fetti�i elbette s�ylenemez. Bunu ona ancak her �eyi kusursuz olarak yaratan ve her �eyi bilen Allah ��retmi�tir.

A�a�kakan Kafas�ndaki Mekanik Tasar�m

A�a�kakanlar, yuva yapmak ve yiyecek bulmak i�in a�a� kabuklar�na seri vuru�lar yaparlar. Baz� a�a�kakanlar bir saniyede 15-20 vuru� yapar. Ku�un iki vuru�u aras�ndaki zaman fark�, bir saniyeden �ok daha azd�r.

Ku�un gagas� her a�aca �arpt��nda kafas� b�y�k bir sars�nt�ya u�rar. Fakat kiraz b�y�kl��ndeki beyni bu sars�nt�lardan etkilenmez.

A�a�kakan�n s�rr�, boyun kaslar�ndad�r. Vurmaya ba�lay�nca, ba� ve gaga tam bir do�ru �zerine gelirler. En k��k bir sapma, beyinde y�rt�lma yapabilir.

Bu denli h�zl� bir vuru�un betona kafa atmaktan bir fark� yoktur. Ku�un beyninin hi�bir hasara u�ramamas� ise ancak ola�an�st� bir tasar�mla m�mk�nd�r. Bu �st�n tasar�m�n sahibi ise alemlerin Rabbi Y�ce Allah't�r. Rabbimiz, a�a�kakanlar� hayret uyand�r�c� �zelliklere sahip olarak yaratm�� ve evrenin her noktas�nda oldu�u gibi bu ku�larda da kusursuz yaratma sanat�n�n �rneklerini g�stermi�tir. Ku�lar�n b�y�k �o�unlu�unda kafatas� kemikleri birbirine yap��kt�r. Gaga ise �enenin hareketiyle a��l�r.

�nsan Pireleri ve �zellikleri

Sadece 3 mm. uzunlu�unda olan Pulex irritans'lar (insan pireleri) 19.7 cm.'ye ula�an yatay atlay��lar yapabillirler. Yani pireler kendi uzunluklar�n�n 100 kat�ndan daha uzun mesafelere atlayabilmektedirler. ��te pireler bu e�siz s��rama g��lerini, "rezilin" denilen lastiksi bir proteinden elde ederler. Rezilin g�vdeyi sar�p destekleyen ve kaslar�n hareket i�in dayanak yapt�� yap�lar� olu�turan d�� iskelette �bekler halinde yer al�r. Pire s��ramak istedi�inde arka bacaklar�ndaki kaslar�n� gerer. Bu da, kaslar�n ba�l� oldu�u �st derideki bir rezilin �be�ini s�k��t�r�r. Daha sonra bu enerji, bir anda t�m�yle bo�alarak arka bacaklara b�y�k bir yaylanma g�c� sa�lar ve pireyi havaya f�rlat�r. G�rsel Bilim ve Teknik Ans, Cilt 4, s.1118

Kutup Ay�lar�n�n Buzdan S��naklar�

Antarktika 'n�n so�uk ikliminde ya�ayan di�i kutup ay�lar�, e�er hamilelerse veya yavrular� varsa kendilerine kar y��nlar�n�n alt�nda yuva yaparlar. Aksi takdirde yuvada ya�amazlar. Yavrular genellikle k�� ortas�nda do�arlar. �lk do�duklar�nda t�ys�z, k�r ve �ok k��kt�rler. K�� ortas�nda do�an bu son derece savunmas�z ve bak�ma muhta� yavrular�n ya�ayabilmeleri i�in bir yuvalar�n�n olmas� �artt�r.

Tipik bir yuva, 2 metre uzunlu�undaki bir t�nelle, �ap� yakla��k yar�m metre olan yuvarlak bir alandan olu�ur. Y�ksekli�i de yakla��k yar�m metre kadard�r. Ancak buras�, s�radan ve basit birka� i�lem ile yap�lm�� bir bar�nak de�ildir. Her yerin kar ve buzla kapl� oldu�u b�yle bir ortamda kar y��nlar�n�n alt�, son derece profesyonel bir �ekilde kaz�lm�� ve yavrular�n ya�am� i�in gerekli olan �nemli detaylar g�z �n�nde bulundurulmu�tur.

Bu yuvalar�n genellikle birden fazla odas� vard�r ve kutup ay�lar� bu odalar� yuvan�n giri�inden daha y�ksek seviyede haz�rlarlar. B�ylece odalardaki s�cak havan�n giri�ten d��ar� ��kmas� engellenmi� olur. Yuvan�n �zerine ve giri�ine k�� boyunca kar y��l�r. Kutup ay�s� ise bu kar y��n�n�n i�inde sadece hava girecek kadar dar bir kanal� a��k b�rak�r.

Anne ay� bar�na��n�n tavan�n� kimi zaman 75 cm'den ba�lamak �zere 2 m'ye kadar varan bir kal�nl�kta �n�a eder. Tavan�n kal�nl�� iyi bir yal�tkan g�revi g�r�r. Yani yuvadaki mevcut olan �s�y� korur. Yuvadaki s�cakl�k da bu sayede sabitlenmi� olur.

Norve� Oslo �niversitesi'nden ara�t�rmac� Paul Watts, bu yuvalardan birinin tavan�na bir cihaz yerle�tirerek �s�y� dikkatlice �l�m�� ve hayli ilgin� bir durumla kar��la�m��t�r. Bu uzun �al��ma esnas�nda d��ar�daki �s� -30 dereceye kadar d��erken, yuva i�indeki �s� 2 ya da 3 derecenin alt�na hi� d��memi�tir. Anne ay�n�n kar�n kal�nl��na g�re de�i�en yal�t�m �zelli�ini nas�l bilebildi�i ise, bilimadamlar� taraf�ndan hayli merak konusu olmu�tur. Bu �l�k ve korumal� ortamda anne ay� enerji depolar ve v�cudundaki ya� rezervlerini de k�� uykusu d�nemine g�re ayarlar.

Ancak bunlardan �ok daha ilgin� bir durum s�z konusudur. Anne ay� k�� uykusuna girdi�i bu d�nemde hi� enerji harcamamak ve yavrular�n�n daha iyi beslenmesini sa�lamak i�in metabolizmas�n� d��r�r. 7 ay boyunca metabolizmas�ndaki ya��, proteine �evirir ve yavrular�n�n beslenmesini sa�lar. Bu nedenle 7 ay boyunca kendisi hi� beslenmez. Kalp at�� oran�n� dakikada 70'den 8'e kadar indirebilir ve metabolizmas�n� yava�lat�r. Bu d�nemde yemek yemedi�i gibi do�al ihtiya�lar�n� da kar��lamaz. B�ylelikle yavrular�n� do�uraca�� d�nemde fazla enerji harcamam�� olur.

Akrepteki Bilgisayar A��

��lde ya�ayan kum akreplerinin g�zleri hemen hemen hi� g�rmez. Fakat her bir aya��n�n ucunda bulunan ve "milimetrenin milyonda birinden daha k��k titre�imlere" yol a�an hareketleri bile tespit eden alg�lay�c�lar� sayesinde avlar�n� kovalayabilir ya da d��manlar�ndan ka�abilir.

Kelebek konmas� gibi, akrebin yak�n�ndaki en ufak bir hareket kumda titre�im dalgas� olu�turur. Her iki dalgan�n yay�lma h�zlar� farkl�d�r. Akrep bu iki dalgan�n kendisine ula�ma s�releri aras�ndaki farktan Ava olan mesafesini belirler. Avdan yay�lan d��k h�zl� dalgan�n, akrebin ava en yak�n alg�lay�c�s� ile en uzaktaki alg�lay�c�s�na ula�mas�ndan da av�n hangi tarafta oldu�u tam olarak belirlenir.

Hatta bu son iki sinyal akrebin tam bir hesaplama yapabilmesi i�in biraz geciktirilir. Ancak bu geciktirme s�resi bile g�z a��p kapama s�resinden bile k�sad�r. Nitekim iki sinyal aras�ndaki fark saniyenin be� y�zde biri kadar ise akrep sald�r� i�in bir an bile beklemez.

Akrebin bir saniyede y�zlerce defa tespit ve hesaplama yapan al�c�lar� adeta bir bilgisayar a�� gibi i�ler. Bir bilgisayar�n, hatta bilgisayar�n tek bir i�lemcisini yapan tasar�mc�s�n�n varl�� nas�l inkar edilemiyorsa, akrebinde bir tasar�mc�s� oldu�u o kadar a�ikard�r. Bu tasar�mc� b�t�n canl�lar� y�nlendiren, yapmalar� gereken �eyleri onlara ilham eden Allah't�r.

Kendini yemek olarak feda eden anne

Hem karada hem de suda ya�ayabilen Boulengerula taitanus s�r�ngen t�r�n�n di�ileri yavrular�n� kendi derisiyle besliyor.
'Nature' dergisinin son say�s�nda yay�mlanan ara�t�rmaya g�re, Boulengerula taitanus ad� verilen tropikal etobur s�r�ngenin di�ileri, yeti�kinli�e erene kadar yavrular�na kendi derilerini ikram ediyor.

Bilim adamlar�na g�re bu durum hayvanlar aleminde �imdiye dek g�r�lmemi� bir olay. ��nk� 20-30 santimetre boyundaki yavrular, annelerinin d�� deri h�crelerini kemirmeye elveri�li �zel di�lerle d�nyaya geliyor.

Yavru b�y�yor, anne k��l�yor
Londra'daki Tabiat Tarihi M�zesi'nden Mark Wilkinson ba�kanl��ndaki ara�t�rma ekibi, kemirilen epitel dokunun lipide (ya�) d�n��t��n� tespit etti. Ya� h�creleri, minik yavrular�n h�zla b�y�mesini sa�l�yor.

Laboratuvar �artlar�nda yap�lan g�zlemlere g�re, yavrular bir hafta i�inde y�zde 11 b�y�rken, annenin v�cut k�tlesi y�zde 14 azald�.

Tek yiyecekleri anneleri
Yavrular�n midesinde neler oldu�unu da inceleyen ara�t�rmac�lar, annelerinin derisinin yavrular�n tek besin kayna�� oldu�u sonucuna vard�.

Bu t�r davran��lara bir �ok �rnek verilebilir.Bunlar ise evrim teorisinin ge�ersizli�ini ispat ederken, t�m evrenin �st�n bir Yarat�c� taraf�ndan yarat�ld�� ve her bir canl�n�n Yarat�c�s� olan Allah’�n ilham� ile davrand�� ger�e�ini ortaya ��kar�r.

PENGUEN K��k kayal�k penguenleri, karaya ��kmay� cesurca ama zor olan bir yoldan se�erler. B�y�k dalgal� ve kayal�k deniz kenarlar�ndan k�y�ya ��karlar. Y�ksek u�urumlardaki sarp yoku�lar� t�rman�rlar. Her bir dalga geri �ekildi�inde bir d�zine penguen de dalgalarla y�kanan kayalara kuvvetli gagalar� ve uzun, sivri pen�eleri ile tutunur, ard�ndan dar, sa�a-sola sallanan, sert kenarl� kanatlar� ile yukar� do�ru ��kmaya �abalarlar. Birka�� bir sonraki dalga gelip de kayaya �arparak �o�unu tekrar denize s�p�rmeden �nce u�uruma t�rmanabilir. Hi�bir insan bu h�r��n denizde birka� dakikadan fazla sa� kalamaz ya da bu dik yoku�u t�rmanamaz. Ancak penguenler bunu d�zenli olarak yapmaktad�rlar. International Wild Life, May-June, 1998, s.45-46

QUETZAL Quetzallar Orta Amerika'n�n ya�mur ormanlar�n�n en g�steri�li ku�lar�d�r. Bu ku�u bu kadar g�steri�li k�lan ��phesiz yakla��k 1 m.'yi bulan parlak ye�il renkli kuyru�udur. Bu kuyruk �zellikle erke�in di�iyi etkilmesi i�in kullan�lmaktad�r. Bunlar yuvalar�n� yerden 1 m. ila 100 m. aras�ndaki y�ksekliklerde �l� a�a�lar�n herhangi bir yerine yapabilmektedirler. Yuva �ok b�y�k olmad��ndan e�er aileye bir yavru kat�lm��sa yuvada sadece yavru ku� kal�r ve ebeveyn ku�lar yuvan�n d��ndan yavruyu beslerler. National Geographic, June 1998, s.41

F�L Bitkisel maddeler hayvanlar i�in sindirimi g�� besinlerdir. Sadece midedeki sindirim �zsular�n�n varl�� bu besinlerin par�alanmas� yani sindirilmesi i�in yeterli de�ildir. Bu nedenle bitki yiyenlerin midelerinde besinleri par�alayacak bakteriler bulunur. B�y�k miktarda dal ve odunsu maddeler yiyen fillerin de �zel sindirim sorunlar� vard�r. Fillerin ��t�c� di�leri a�z�n gerisindedir. Bu di�ler besini b�y�k bir g��le ezerler ama bu, odunsu maddelerin sindirimi i�in yeterli de�ildir. Bir insan�n yedi�i yemek, bedenindeki b�t�n i�lemlerden yakla��k 24 saatte ge�er. Oysa filde bu i�lem iki bu�uk g�n s�rer ve bu zaman�n �o�u, midedeki sindirim �zsular�n�n besini sindirmeye �al��mas�yla ge�er. David Attenborough, Ya�ad��m�z D�nya, s.172

KARTAL Kartallar�n hem yerden havalan�p u�abilecek kadar hafif olmalar�, hem de avlar�n� yakalad�klar�nda rahatl�kla ta��yabilecek kadar g��l� olmalar� gerekir. Bir kel kartal�n 7000'den fazla t�y� vard�r, fakat hepsini biraraya koydu�unuzda b�t�n t�ylerinin a��rl�� yakla��k 500 gram tutar. Ayr�ca v�cutlar�n�n daha hafif olabilmesi i�in, kemiklerinin i�i de bo�tur. Bu kemiklerin bir�ok yerinde havadan ba�ka bir�ey yoktur. Bir kel kartal�n t�m iskeletinin a��rl�� 272 gramdan sadece biraz fazlad�r. ZooBooks, April 1993, Vol.10, N.7

GEKO Geko, s�cak iklimli b�lgelerde ya�ayan bir t�r kertenkeledir. En �nemli �zelli�i d�md�z zeminlere bile rahatl�kla t�rmanabilmesidir. Gekolar, ayak parmaklar�n�n emme �zelli�i sayesinde cam �zerine bile kolayca t�rmanabilir. Ayr�ca her parmaklar�nda gizli bir t�rnaklar� vard�r. �zeri p�r�zl� yerlere geldi�i zaman kedi gibi bu t�rnaklar�n� ��kart�r ve y�r�y��ne devam eder. Bilim ve Teknik Dergisi, Say�:254, Ocak 1989, s.41

HIRSIZ YENGE�LER H�rs�z yenge�ler kendilerine yiyecek bulmak i�in a�a�lara t�rman�rlar. �yle ki, palmiye a�ac�n�n g�vdesinin 15 metre y�ksekli�indeki tepelerine dahi hindistan cevizi al�p yemek i�in t�rmanabilirler. Tepeye eri�tiklerindeyse, iri k�ska�lar�yla hindistan cevizlerini keserler. H�rs�z yenge�lerin k�ska�lar� o kadar kuvvetlidir ki, bir metal par�as�n� bile kolayl�kla b�kebilirler. ZooBooks, Animal Wonders, Ocak 1998, Vol.15, N.4

KU�LAR Ku�lar�n kuyruklar�n�n yan taraf�nda -�zellikle de deniz ku�lar�nda- salg� salg�layan bir t�r bez bulunur. Bu salg�, derilerinin �zerinde su ge�irmez bir katman olu�turur. Ku�lardaki karakteristik kokunun sebebi de bu salg�d�r. The Guinnes Encylopedia of the Living World, s.136

DEN�Z KIRLANGICI Bir t�r deniz k�rlang�c�n�n di�isi yuva yapmaz. Bunun yerine krem rengi, kahverengi benekli, hafif k�re �eklindeki yumurtas�n�, parmak kal�nl��ndan biraz daha kal�n ve e�imli bir dal �zerine uygun bir �ekilde yerle�tirir. Di�i kulu�kadan b�y�k bir dikkatle kalkar ve yerine gelen erkek ku� yine b�y�k bir �zen g�stererek kulu�kaya yatar. Dal�n �st�nde duran yuva, yumurtadan ��kan yavru ku� i�in de �ok risklidir. Fakat yavru ku�, tehlikeye kar�� haz�rl�kl� olarak d�nyaya gelir. B�y�k, uzun parmakl� ayaklar� sayesinde do�du�u dala tutunarak kendini d��mekten koruyabilir. Kavray�� o kadar g��l�d�r ki, ani bir r�zgar yavruyu sendeletse bile dalda d��meden a�a��ya do�ru as�l� kalabilir ve kanatlar�n� h�zl� h�zl� ��rparak kendini do�rultur. International Wild Life, March-April, 1998, s.46

K�RAZ KU�U Yap�lan yuvalar bazen sadece di�ileri �ekmek i�in kullan�l�r ve o zaman sadece bir ileti�im arac�n� temsil eder. Mesela Kirazku�unun erke�i yere iki paralel s�ra olu�turacak �ekilde dallar� saplar, sonra da giri�i ince ��rp�larla �rt�p parlak ve renkli �eylerle (�i�ekler, t�yler, inciler, d��meler...) s�sler. Be�ikku�u ise yuvas�n�n i�ini meyve tanelerini duvarlara s�rterek boyar. Bu yuvalar sadece kar�� cinsin ilgisini �ekmek i�in kullan�l�r, hi�bir zaman yumurta bar�nd�rmaz. Larousse, Tematik Ansiklopedi, 4. Cilt, s.143

DEM�RC� KURBA�A Amfibiyen ebeveynler aras�nda en iyi yuva kuruculardan biri de, k��k G�ney Afrika demirci kurba�as�'d�r. Yuva, erkek taraf�ndan g�l k�y�s�nda in�a edilir. Erkek kurba�a suyun i�ine do�ru ilerler ve �amurda bir delik a�ana kadar daire �eklinde d�ner. Burnunu k�rek gibi kullanarak �amuru �ukurun kenarlar�na iter. Sonra elleriyle yerin i�ine do�ru, �amura hafif�e dokunur. �al��mas� tamamland��nda bir su havuzu etraf�nda sa�lam bir �amur duvar� in�a etmi� olur. Erkek demirci kurba�as� bu havuzda oturur ve bir di�inin ilgisini �ekene kadar buradan �iftle�me �a�r�s�nda bulunur. Di�iler bu yuvaya yumurtalar�n� yerle�tirirler. Yumurtalar� erkek d�ller ve her ikisi de yumurtalar �atlayana kadar onlar� g�zlerler. Yumurtalardan ��kan iriba�lar duvarla �evrili, bal�klardan ve g�l�n di�er b�l�mlerindeki b�cek d��manlardan korunmu� olan bu havuzlarda g�venlik i�inde y�zerler. Gardner Soul, Strange Things Animals Do, s.16

KUTUP AYISI Kutup ay�lar�n�n derilerinin alt�ndaki 10 cm'lik ya� tabakas� �s� yal�t�m� sa�lar. B�ylece buzlu sularda saatte 10-11 km. h�zla, 2000 km. uza�a kadar y�zerek gidebilirler. Bununla birlikte beyaz kutup ay�lar�n�n koku alma duyular� �ylesine keskindir ki 1.5 m. kal�nl��ndaki kar tabakas�n�n alt�nda saklanan bir fok bal��n�n kokusunu bile rahat�a alg�l�yabilirler. Bilim ve Teknik Dergisi, Say�:211, Haziran 1985, s.25

G�VENL� YUVALAR : Termitler, Cassin Dokumac� Ku�lar�, Rhytidoculus Structor Hayvanlar�n yapt�klar� yuvalar ayn� zamanda d��manlara kar�� da �ok g�venli bir mekan olu�tururlar. Bir termit yuvas�n�n duvarlar�n�n kal�nl�� ve sa�laml�� bunun delilidir. Cassin dokumac� ku�lar�n�n yuvalar�n�n giri�i, a�a� y�lanlar�ndan korunacak �ekilde a�a�� do�ru sarkan uzun bir borunun ucundad�r. Rhytidoculus structor t�r� �r�mce�in yuvas� daha da ilgin�tir. Bu �r�mce�in yeralt�nda yapt�� yuvas�n�n giri�i, mente�eli bir sistemle a��l�p kapanabilen bir�ok b�lmeye ayr�lm�� durumdad�r. E�er av pe�inde bir yabanar�s� yuvadan i�eri dalarsa, �r�mcek onu �l�nceye kadar s�z konusu b�lmelerden birinin i�ine hapsedebilir. Thema Larousse, Tematik Ansiklopedi, 4. Cilt, s.142

IGUANA Deniz iguanalar�, bedenlerini uygun bir s�cakl�kta tutmak zorundad�rlar. G�ne� ��nlar�n�n y�zlerine ve do�rudan g��slerine gelebilece�i �ekilde s�rekli olarak g�ne�e d�n�k dururlar. Su ge�irmez derilerinde ter bezleri bulunmad�� i�in terleyerek serinleyemezler. Bu y�zden bir g�lgeye ya da kayalar�n �atla��na gizlenerek serinlerler. Ayr�ca iguanalar so�uk suda uzun s�re kalamazlar. Birka� dakika i�inde bedenlerindeki s�cakl�k 10 santigrat dereceye kadar iner. Bu nedenle hemen karaya d�nerek bedenlerini �s�tmak zorundad�rlar. David Attenborough, Ya�ad��m�z D�nya, s.108

�PEK B�CE�� �pek b�cekleri �iftle�tikten sonra her biri i�ne ucu b�y�kl��nde olan 500 tane yumurta b�rak�rlar. Yumurtlad�ktan iki-�� g�n sonra da �l�rler. Yumurtadan ��kan t�rt�llar dut yapraklar�n� yiyerek gece-g�nd�z demeden 20-30 g�n kadar beslenirler. Bu s�re i�inde t�rt�llar�n t�kettikleri yapraklar�n a��rl�� v�cut a��rl�klar�n� kat kat a�ar. T�rt�l d�rt kez deri de�i�tirdikten sonra olgunla��r. Art�k koza �rmeye haz�rd�r. Kozas�n�n i�inde olgunlu�a eri�en g�ve, kahverengi bir enzim yayarak kozan�n yumu�amas�n� sa�lar. Koza iyice yumu�ad�ktan sonra en yumu�ak yerinden kozay� iterek d��ar� ��kar. T�rt�l art�k bir ipek b�ce�idir. Bundan sonraki ya�am�nda havayla temas etti�inde an�nda kuruyan ve bir ipe benzeyen ama asl�nda �ok b�y�k bir protein molek�l� olan ipe�i �retecektir. National Geographic, January 1984, s.24

KIYI KIRLANGICI Baz� ku�lar da yuvalar�n� yerin alt�nda gizlerler. K�y� k�rlang��lar� nehir veya sahil �eridi boyunca, dik toprak setlerinin yanlar�nda uzun t�neller kazarlar. Bu t�neller yukar� do�ru e�imlidir, bu sayede ya�mur y�z�nden yuvalar�n� selin basmas� engellenmi� olur. Her t�nelin sonunda �im ve t�yle kaplanm�� k��k bir odac�k vard�r. K�y� k�rlang��lar� geni� koloniler halinde yuva kurarlar ve ayn� k�y�ya seneler sonra yeniden d�nerler. Gardner Soul, Strange Things Animals Do, s.13

KARINCA Y�n bulabilmek i�in pusulaya, bir de haritaya ihtiya� vard�r. Harita insana nerede oldu�unu, pusulaysa nereye gidece�ini g�sterir. Tunus'un Akdeniz k�y�s�ndaki Mahore's yak�nlar�nda ya�ayan siyah ��l kar�ncas�, sabah g�ne�inin y�kselmesiyle 70 dereceye kadar y�kselen ��l kumunun s�ca��nda, yuvas�ndan �s�ya kendisi kadar dayan�kl� olmayan ba�ka b�ceklerin �l�lerini aramak i�in ��kar. Bu uzun bacakl� ��l yarat�� istedi�inde saniyede 1 m. yol katedebilir. ��l kar�ncas� yuvas�ndan ba�layarak 200 metre uza�a kadar varabilen bir alanda s�k s�k durarak ve oldu�u yerde d�nerek dolamba�l� bir yol izler. Ama bu zikzaklar�n b�t�n karma��kl��na ra�men, yiyece�ini buldu�unda, hemen yuvas�na do�ru d�z bir �izgi izleyerek yola koyulur. ��l gibi bir arazide y�n belirlemeye yarayan i�aretlerin azl�� d��n�ld��nde, kar�ncan�n ba�ard�� i�in �nemi daha iyi anla��lacakt�r. Ara�t�rmalar, kar�ncalar�n g�ky�z�n� bir pusula gibi kulland��n� ve g�rme duyular�n�n �zellikle g�ne�in polarize ��na duyarl� oldu�unu g�stermi�tir. Bilim ve Teknik Dergisi, May�s 1995, Say�: 330, s.69

PABU� GAGALI LEYLEK Pabu� gagal� leyleklerin tahta ayakkab�ya benzeyen gagalar� vard�r. Tuhaf bir g�r�n�m� olan bu gagalar�n yap�s� yiyecek yakalamak i�in �ok uygundur. Leylekler gagalar�n� kullanarak bulduklar� kurba�alar� k�rekle ��kar�r gibi yakalarlar. ZooBooks, Ocak 1998, Vol.15, N.4

GEV�� GET�RENLER : Antilop, Geyik, Manda, Koyun, �nek Bitkileri sindirmenin en karma��k yollar�ndan biri de antilop, geyik, manda, koyun ve inek gibi hayvanlar taraf�ndan uygulan�r. Gevi� getiren bu canl�lar, otlakta otu �n di�leriyle kesip a��zlar�na al�rlar ve �i�nemeden h�zla yutarlar. D�rt b�l�mden olu�an midelerindeki besinler midenin bir b�l�m� olan ve i�inde bakteriler bulunan i�kembeye gider. Orada birka� saat kal�p �alkalanarak lapa �ekline getirilir. Sonunda hayvan lapay� tekrar a�z�na getirir ve arka di�leriyle iyice ezerek �i�ner. Gevi� getirme denilen bu olay, hayvan otlaktan ayr�l�p g�venli bir yerde dinlenirken de olabilir. B�ylece lapa ikinci kez �i�nenip midenin di�er b�l�m�ne gider. David Attenborough, Ya�ad��m�z D�nya, s.172


YAYIN BALI�I Yay�n bal�� yumurtalar�n� genelde s�� sulardaki bitkilerin k�klerine ve kam��lara yak�n bir yerlere b�rak�r. Yumurtalar yap��kand�r ve k�klere yap��r. Di�i yay�n bal��, yumurtalar�n� b�rakt�ktan sonra gider. Erkek bal�ksa orada kal�p bek�ilik yapar. K��k bal�klar yumurtalara sald�rd��nda bazen erkek yay�n bal�� solunga�lar� sayesinde bir homurdanma sesi ��kararak onlar� kovalar. Yavrular tamamen b�y�yene kadar 40-50 g�n boyunca onlar� korumaya devam eder. Guy Murchie, The Seven Mysteries of Life, s.12

DUVARCI E�EK ARISI Duvarc� e�ek ar�lar� yuvalar�n� kilden yaparlar. �al��ma bi�imleri ka��ttan yuvalar yapan e�ek ar�lar�na �ok benzer. Yaln�z ya�ayan duvarc� e�ek ar�s�, kilden minik ��mlekler yaparak bunlar� dallara yap��t�r�r. Daha sonra minik kil k�relerini �st�ste yap��t�rarak, �i�eyi and�ran dar boyunlu i�i bo� bir ��mlek yapar. Bu ��mle�in i�ine de besin depolad�ktan sonra yumurtlar. Gerekti�inde midesinde depo etti�i suyu kil �zerine p�sk�rterek yuvas�n� nemlendirir. Yumurtalar e�ek ar�lar�n�n yumurtlarken salg�lad�klar� bir iplikle birbirine ba�l�d�rlar. Bilim ve Teknik Dergisi, Temmuz 1998, Say�:260, s.59

25 ton toprak ta��yan solucan

Lumbricus terrestris isimli bir solucan t�r�, toprak i�inde 70 cm. kadar derinlere inerek �ember veya elips kesitli yollar a�ar. Bir hektarl�k alanda 25 ton'luk k�tleyi y�zeye getirir; bu suretle topra�� 5 cm.'ye kadar kabartm�� olur. A��rl�� birka� gram olan solucan, kendisinin "50 ila 60" kat� a��rl�ktaki k�tleyi de harekete ge�irebilir. Bu, 100 kg. a��rl��ndaki bir sporcunun 5 ton'u hareket ettirebilmesi gibidir. Solucan�n bu kadar g�� bir i�i ba�armas�, v�cudunu saran enine ve boyuna kaslar sayesinde ger�ekle�ir. Hayvan v�cudunun �n k�sm�ndaki kaslar� b�zerek incelir ve yoklayarak buldu�u k��k bir deli�e ba��n� sokar. Sonra boylamas�na kaslar�n� �al��t�rarak v�cudunun �n b�l�m�n� �i�irir ve b�ylece deli�i geni�letir. Bunlar� yaparken de s�rekli karn�n� doyurur ve s�rekli olarak ilerler.
Bilim ve Teknik, Say�,298, s.58

Solucanlar

* Genel �zellikleri
* Yass� solucanlar(=Platyhelminthes)
* Yuvarlak Solucanlar(=Nematoda)
* Halkal� Solucanlar(=Annelida)

� Genel �zellikleri
Solucanlar
*Az geli�mi� omurgas�z hayvanlard�r.
*�o�u tatl� sularda, denizlerde ya da dip �amurlarda ya�arlar.
*Hareketlerini uzunlamas�na kaslar�n uzay�p k�salmas�yla sa�larlar.
*Hermafrodittirler. Her solucan hem sperm hem yumurta h�cresi �retir.
*Boylar� birka� mm’den 4 metreye kadar uzan�r.
*Parazit olan t�rlerin tutunma organlar� geli�mi�tir.
*S�rekli karanl�kta ya�ad�klar�ndan g�zleri geli�memi�tir.
*Geli�mi�lik d�zeylerine g�re yass� solucanlar, yuvarlak solucanlar, halkal� solucanlar �eklinde s�ralan�r.

� Yass� Solucanlar
Yass� Solucanlar
*Parazit ya�arlar.
*V�cutlar� ba�, boyun ve g�vdeden olu�ur.
*Sindirim sistemleri geli�memi�tir.
*�nsan ve omurgal�lar�n barsaklar�nda ya�arlar ve bu canl�lara zarar verirler.
*�rnekler:Karaci�er kelebe�i, planarya, tenya

� Yuvarlak Solucanlar
Yuvarlak Solucanlar
*Nemli toprakta, sulak alanlarda,yosunlar aras�nda ya�arlar.
*B�y�k bir b�l�m� parazittir.
*S�cak �lkelerde ya�ayan t�rleri insan�n ba��rsa��na girerek kan emerler, zay�flamaya sebep olurlar ve tehlikelidirler.
*�rnekler:Kancal� kurt, medine kurdu,ba��rsak kurdu

� Halkal� Solucanlar
Toprak Solucan�
*9000 t�r� vard�r. Ama en �nemlisi Toprak solucan�d�r.
*Kapal� dola��m, deri solunumu, kendini yenileme g�r�l�r.
*100 g�n suda kalsalar bile ya�arlar.
*% 70 su kayb�na kadar dayanabilirler.
*Ya�mur ya��nca toprak y�zeyine ��karlar, bunun nedeni toprakta hava bo�lular�n�n suyla dolmas�d�r.
*�rnekler:Toprak solucan� ,S�l�k