Bilim ve Teknoloji Haberleri™

Ýnsanlar arasý iliþkilerde sorunlarý,çatýþmalarý en aza indirmenin ve güzel geçimi saðlamanýn baþarýlý yollarýndan biri, empati yönteminin uygulandýðý durumlardýr.Empati yöntemi, kiþinin yaþanýlan ortamý karþýsýndaki kiþinin bakýþ açýsýndan algýlamaya çalýþmasýný saðlamaktýr.Böylelikle sorunlarýn kavranmasýnda, tepkilerin ölçülmesinde ortak bir noktaya gelinmesi kolaylaþabilmektedir. Toplum hayatýnda,günlük iliþkilerde ortaya çýkan sorunlarýn çoðu, davranýþlarýn ben merkezli olarak ayarlanmasýndan, öyle düþünülmesinden ileri gelmektedir. Oysa doðru olan bu deðildir.
Erdemli insanlarýn temel özelliklerinden birisi, söz ve davranýþlarýný ortaya koyarken karþýsýndakinin, kendi dýþýndakinin durumunu, konumunu ölçmesi, bunu dikkate almasýdýr.Empati yöntemini uygulamayý alýþkanlýk haline getirmiþ olan insanlarýn, karþýlýklý iliþkilerinin ne kadar sorunsuz yada az sorunlu olacaðý düþünülebilir.
Ýnsanlar arasý iliþkilerde geçimsizliklere yol açan sebeplerden biri de karþýdakini anlama çabasý gösterilmeden, onun davranýþlarý hakkýnda olumsuz bir kanaate varýlmasýdýr.Karþýdaki insanýn davranýþlarýnýn hangi durumlara dayandýðýný anlamadan,onun kötü niyetle hareket ettiðini varsayarak tepki göstermek bir çatýþma sebebidir. Buna niyet okuma da denebilir ki, insan iliþkilerinde en onulmaz yaralar açabilen tehlikeli bir tutumdur. Karþýsýndakini anlama çabasý gösterilmesi durumunda belki onun davranýþýna haklýlýk payý verilecek ve çatýþmanýn yoðunluðu düþecektir.Bu açýdan düþünüldüðünde özveride bulunma ve paylaþýlmayý öðrenme en önemli faktör olarak karþýmýza çýkacaktýr

EMPATÝ TEKNÝKLERÝ: Karþýndakinin yada topluluðun zihninde tasarladýðý düþünce, hayal kurgu ve sezilerini algýlayarak onun gibi düþünme sanatýdýr. Empatiyi telepatiden ayýran özellik modüllerin farklýlýðý, uzaklýk mesafesi ve emir verici olmamasýdýr. Empati bir iletiþim sanatýdýr.
Empati kurma sanatý basit gözükmektedir. Halbuki empati kurabilmek için gözler ve zihin birleþiminin yanýnda sezi gücünün de geliþmesi gerekir.
Empati günümüzde genellikle birbirlerini tanýmakta zorluk çeken eþler, sevgililer, arkadaþlar veya öðretmen-öðrenci iliþkisi, iþçi- iþveren tarafýndan kullanýlmasý çok yarar saðlamaktadýr.
Empati özel bir iletiþim tekniðidir. Empati ve Telepati yeteneðini birlikte kullananlarýn ikna etme yetenekleri de geliþir. Avukat, Doktor,Ögrenci, Hemþire, Sekreter vb gibi alanlarda çalýþan insanlara meslek hayatlarýnda daha çok kolaylýk saðlar.

Ben Bilinci Ve Deðer Verme

Deðer, nesne, olay ve hareketlerin kendilerine iliþkin, onlarýn bir özelliði deðildir. Baþka bir deyimle, deðer nesne kavramýnýn kendisinden çýkarýlmaz. “Þu deðerlidir, þu daha az deðerlidir, þu deðersizdir.” diye nesneleri sýradüzene sokmamýz, kendimiz ve çevremiz hakkýnda sahip olduðumuz bilgi, bilinç, ruh durumu, etik-estetik vb. kaygýlarla bir yargý vermedir. Bunun için de her þeyden önce, bir ben bilincine sahip olmak gerekir. Daha kesin bir deyiþle ben bilinci, her tür deðer vermenin öznedeki temelidir.

Ýnsanýn ayýrýcý temel bir niteliði olan ben bilinci nasýl bir bilgidir? O, bir deney bilgisi midir? Deney bilgisi, her þeyden önce, deneyen bir özne ile denenen bir nesne ayrýmýný gerektirir. Ayný anda var olduðumu bilmekte olan bir ben’im ile var olan bir ben’im diye biri özne, diðeri nesne olan, birbirinin karþýsýnda iki ayrý ben’im var deðildir. Dolayýsýyla ben kendi var olduðumu deneyemem. Var olduðumun bilgisi, her türlü deneyden önce ve her türlü deneyin koþulu olarak sahip olduðum, intuitif bir bilgidir. Baþka bir deyiþle ben var olduðumun ayýrdýndayým. Kendi var olduðunun ayýrdýnda olan özne, kendi dýþýndaki çevresinin, eþ deyiþle, ben-olmayanýn da bilgisine sahiptir. Kendi dýþýndaki nesnelerin nasýl olduklarý özne için bir deney bilgisi olmasýna karþýn, onlarýn var olduklarý da yine bir deney bilgisi deðildir. Burada deney bilgisi için gerekli olan bir özne-nesne ayrýmý olmakla birlikte diðer bir koþul olan, deneyin sonucunun baþka türlü de olabileceði koþulu eksiktir. Bir þeyin var olduðunu deneyebilmem için onun yok olduðunun da deneyim için olanaklý olmasý gerekir. Ben ne kendi var olduðumu ne de benim dýþýndaki nesnelerin var olduklarýný denerim. Ben’in bilgisi ile ben-olmayanýn bilgisi öznede birlikte meydana gelir ve birbirlerini karþýlýklý olarak besler. Bu ikisi arasýndaki döngüsellikte hareket noktamýz, bilgibilimsel bakýmdan ben bilgisidir; varlýkbilimsel bakýmdan hangisinin önce geldiðini söyleyecek durumda deðiliz.

Ben ile ben-olmayanýn ayýrdýnda olan insan, kendisi ile çevresi arasýnda kurduðu iliþkide bir deðer kavramýna varabilir. O, önündeki bir çalý parçasý ile bir insan, hatta bir hayvan arasýnda ayrým yapar, çalý parçasýna davrandýðý gibi diðerlerine davranmaz. Nesnelere bu farklý davranma, onlara verilen deðerle ilgilidir. Nesnelere farklý davranmak ve onlara deðer vermek ise, doðrudan doðruya onlarýn algýlanmasýnda içsel olarak bulunur. Bir kiþinin iki ayrý nesneye karþý ayrý davranmada olduðu gibi bir ve ayný olay karþýsýnda iki ayrý insanýn farklý davranmasý da yine temelini algýda bulur. Ayný olaya tanýk olan iki ayrý insanýn hem bu olayý algýlamalarý, betimlemeleri hem de onun hakkýndaki yargýlarý ve bu yargýlara dayanan eylemleri farklýlýk gösterir. Burada bu iki insanýn ilgileri, eðilimleri, ruh durumlarý, sosyo-kültürel konumlarý vb. rol oynar. Algýlanan þeyin ayný olmasý karþýsýnda farklý algý tarzlarý bulunur. Algýnýn, duyumun, Grekçe deyimiyle “aisthesis”in deðer duygusunun, baþka bir deyiþle ahlâksal duygunun temelinde bulunmasýnýn anlamý budur. Bu nedenle örneðin Joseph Brodsky, “Estetik etikin anasýdýr.” der.1

Öznenin algý ve duyumlarýnda sözü edilen farklýlýk, duyularýn yönlendirilebilmesi olanaðýný da özneye verir. Estetik’in kurucusu A.G. Baumgarten, “aþaðý bilgi yetileri”nin, yani duyularýn sevk ve yönetime ihtiyaç duyduðunu, bu iþi de estetiðin üstlendiðini söyler.2 Estetik etkinliklerde bulunan insanýn ulaþabileceði ruh yüceliðinin, onun ahlâksal duygusu üzerinde olumlu etkiler býrakacaðý açýktýr. Böyle bir etkinin ahlâksal yargý ve davranýþlarda rol almasý da istenen bir durumdur. Etik-estetik baðýntýsýnýn daha da ileriye götürülüp, her ikisinin birliðinden söz edenler de vardýr.3 Ahlâksal yargýnýn duyum ve algýya dayandýðý, Hume’ca da açýkça söylenmiþti: “Ahlâksal doðru ve ahlâksal reddetme üstüne olan yargýlarýmýz kuþkusuz algýlardýr; tüm algýlar da ya izlenim ya tasarýmlardýr.”4 Kuþkusuz ahlâksal duygu da eninde sonunda bir duyum olmakla onun algýsal bir temeli olduðu açýktýr.

Ancak bu durum, ahlâksal duygu ile genellikle duyum arasýndaki ayrýmlarý görmemize engel deðildir. Duyum, algý, yalnýzca insana özgü deðildir. Hayvanlarýn da algýlarý, duyumlarý vardýr. Öyleyse neden hayvanlar ahlâksal duyguya sahip deðildir? Bir hayvanýn, örneðin bir köpeðin çevresindeki nesneleri algýlamasý ile bir insanýn ayný nesneleri algýlamasý farklýdýr. Ne bir ben bilincine ne de ben ile ben-olmayan ayrýmýna sahip olan hayvanýn nesneleri bir deðer sýra düzenine sokmasý söz konusu deðildir. Esasen hayvanýn yaþamasý için böyle bir þeye ihtiyacý yoktur. Bir hayvan türü içinde düzeni saðlayan, hayvan davranýþlarýný yönlendiren içgüdüdür. Hayvan türleri arasýnda ise bir “doðal denge” söz konusudur. Oysa ne belli bir toplumda yaþayan insanlar arasýnda düzeni saðlayan bir içgüdüden ne de ayrý toplumlar arasýnda doðal denge benzeri bir þeyden söz etmek olasýdýr. Buna göre, insanlarýn ister belli bir toplum içinde ister toplumlar arasýnda iliþkilerini düzenleyen, bu sayede onlarýn varoluþlarýný güvence altýna alan düzeneklere gerek vardýr. Bu da ahlâk ve hukuktur. Ahlâk hukukun temelidir: ahlâksýz bir hukuk olamaz. Hukukun egemenliðinin saðlanmasý için de ahlâksal duygunun varlýðý koþuldur. Ýnsanýn toplumsal bir varlýk olduðu düþünülürse, onun toplumsallýðýnýn bir koþulu olan ahlâkýn, ayný zamanda onun varlýksal bir koþulu da olduðu buradan çýkan sonuç olarak kendiliðinden anlaþýlýrdýr.

Her ahlâk buyruðu, bir deðer yargýsýdýr. Tüm deðerler, üç ide baþlýðý altýnda toplanýr: “doðru”, “iyi” ve “güzel”. Tüm yargýlarýmýz bu üç ide’den birine yöneliktir. Bunlardan birincisi, yani doðru deðeri ile diðer ikisi arasýndaki baþlýca bilgibilimsel ayrým þuradadýr: Öznenin, nesnedeki bir özelliði nesne kavramýna yüklemekle elde ettiði yargý, doðru ya da yanlýþ deðerini alabilen nesnel bir yargýdýr ve bu, deneyle denetlenebilen bir genel geçerliðe sahiptir. Oysa iyi ve güzel deðerlerini alan yargýlarda durum farklýdýr. Burada iyi ve güzel, nesnedeki birer özellik deðil, fakat öznenin kendisinin sahip olduðu ve nesneye yüklediði birer deðer olmakla yargý öznel olur. Böyle bir yargý ise nesnel bir genel geçerliðe deðil, fakat özneler arasý bir geçerliliðe sahip olabilir. Bu durumu, Hume açýsýndan þöyle dile getirebiliriz: Doðruluk ve yanlýþlýk için nesne ve olaylarýn tasarýmlarýnýn onlara uyup uymamasý söz konusudur; burada birbirine uygunluðu aranacak iki ayrý þey vardýr. Oysa etik ve estetik yargýlarýn dayandýðý duygu, istek ve eylemlerimizde birbirine uygun olup olmadýðý araþtýrýlacak iki ayrý þey yoktur. Bunlar, asli olgular ve gerçekliklerdir; baþka duygu, istek ve eylemlerimize hiçbir gönderimde bulunmaksýzýn kendi kendilerinde tamdýrlar.5

Estetik ve etik yargýlar arasýnda da ayrýmlar vardýr: Estetik yargýnýn konusu doða ürünleri ile insan yaratýsý olan sanat yapýtlarý olmasýna karþýn, etik yargýnýn konusu yalnýzca insanýn belli eylemleridir. Buna göre etik yargý, hem yargýnýn öznenin sahip olduðu deðeri taþýmasý bakýmýndan hem de nesnesi bakýmýndan insana iliþkin olma yönünde özel bir öneme sahiptir. Estetik ile etik yargýlar arasýnda bir baþka ayrým þuradadýr: Kuþkusuz estetik yargýnýn kendisi deðil, ama bu yargýnýn meydana gelmesinde öznenin sahip olduðu hoþlanma duygusu, yalnýzca insana özgü deðildir. Bilimcilerin söylediðine göre, yüksek dereceli bazý hayvanlarda biçimden hoþlanma duygusu vardýr. Buna karþýn, etik yargýnýn temelini oluþturan ahlâksal duygunun hiçbir biçimde hayvanlarda da bulunduðu söylenmemiþtir. Bu iki yargý türü arasýnda son bir ayrým, onlarýn geçerlilik alaný ile ilgilidir. Estetik yargýnýn geçerliliði, belli bir sanat anlayýþý, belli bir sanatsal çevre için yeterli bulunmasýna karþýn, ahlâksal yargýnýn tüm insanlar için geçerli olmasý istenir; ahlâksal yargýnýn geçerliliðinin sýnýrlý olacaðý belli bir ahlâksal çevreden söz edilmez.

Ahlâksal duygunun ve yargýnýn insana özgülüðünün temelinde insanýn özbilince sahip biricik varlýk olduðu ve onun bilincinin çift katlý olduðu, baþka bir deyiþle, kendi üstüne katlanabilir olduðu bulunur. Ýnsan algý ile edindiði tasarýmlarý belleðinde biriktirir ve bir zaman sonra belleðine yönelen bilinciyle tasarýmlarý oradan þimdileþtirir, yani onlarý anýmsar. Bunun için onun bilincinin çift katlý olmasý gerekir. Bu çift katlýlýktan kastedilen þudur: Biriktirilmiþ algýlarýn bellekte bulunmasý (birinci kat), onlara yönelen bilincin (ikinci kat) durumu. Esasen batý dillerinde “refleksiyon” denen düþünme de bilincin kendi üzerine katlanmasý demektir. Bilincin kendi üzerine katlanabilmesi için onun çift katlý olmasý gerekir. Oysa hayvanýn zihni (intelekt) yalýn kattýr. O, tasarýmlarý belleðinde biriktirip, sonra onlarý oradan alýp þimdileþtirme, yani anýmsama yetisine sahip deðildir.6 Bu nedenle hayvan geçmiþ bir anýsýný anýmsayýp piþmanlýk duymaz, vicdan azabý çekmez.

Kendi beninin ayýrdýnda olma sonucunda kiþi, ben-özdeþliðini, baþka bir deyiþle kiþiliðini elde eder. Ben-özdeþliðinin dil kullanýmýyla sýký iliþkisi vardýr. Her dil ben merkezlidir. Ýki üç yaþlarýnda, dili yeni öðrenmeye baþlayan çocuk için en zor þey, “ben”, “sen” zamirlerinin kullanýlmasýdýr. Çocuk, bir yetiþkinin kendisine gösterdiði nesnelerin adlarýný bu sýrada ona söylemesiyle adlarý öðrenir. Ama yetiþkin, “ben” diye kendisini gösterince, çocuk da biraz önceki yönteme uyarak ona da “ben” der. Çocuk, dilin ben merkezli olduðunu henüz ayrýmlýyamayaz. Belli bir zaman sonra çocuðun ben-sen ayrýmýna varmasý, onun baþka ben’lerle iletiþime girmesine, dolayýsýyla toplumsallaþmasýna yol açar.

Amerikalý sosyal filozof George Herbert Mead, toplumsal sürecin bir parçasý olan ben-özdeþliðinin, bu sürecin düpedüz bir ürününden ya da düpedüz bir yansýmasýndan daha fazla bir þey olduðunu öne sürer. O, toplumsal kavram olarak gördüðü ben-özdeþliðini, ahlâksal yaþantýmýzýn bir çözümü için temel olarak alýr.7 Mead söylüyor: “Toplumsal varlýk olarak biz ahlâksal varlýðýz. Bir yanda özdeþliði olanaklý kýlan toplum, diðer yanda yüksek örgenleþmiþ toplumu olanaklý kýlan özdeþlik. Her ikisi ahlâksal davranýþta bir diðerine karþýlýk gelir.”8 Bizim açýmýzdan da insanýn kendi varlýðýnýn ayýrdýnda olmasý, bir ben bilincine sahip olmasý, onun bir ben-sen ayýrmýna varmasýný, dolayýsýyla onun toplumsal varoluþa katýlmasýný olanaklý kýlarken, karþý yönden söylendikte, toplumsal varoluþ, onun ben bilincini, ben-özdeþliðini, yani kiþiliðini kazanmasýna hizmet eder. Ancak bize göre bu karþýlýklý etkileþimde temel olan, öncelikli olan ben bilincidir. Çünkü hayvanlar da topluluk, yani sürü halinde yaþýyor olmakla birlikte, bu durum tek baþýna onlarýn ben bilincine sahip olmasýna yetmez.

Ben bilinci, ben-sen ayrýmýnýn ve ben ile ben-olmayanýn ayrýmýnýn bilgisi, insanýn bireysel geliþiminde olduðu gibi, tarihsel-toplumsal ilerleme sürecinde de ayný yol üzerinde bulunur. Ýlkel toplumlarda görülen, insan ve çevresi ayýrýmýnýn, baþka bir deyiþle ben ile ben-olmayanýn ayrýmýnýn bilgisinin tam olarak oluþmamýþ olmasýna, ilkel insanýn çevresindeki nesneleri, “aðaç adam”, “ay adam” gibi adlandýrmalarýndan, antropolojik bulgulardan çýkarsama ile varýlabilir. Gerçi bu ayrýmsýzlýk, bugün özlemini çektiðimiz insan-doða uyumunun bu toplumlarda tam olarak gerçekleþmiþ olduðunu gösterir. Ancak bizim için sorun, özlenen doða ile uyum sorunudur. Doðanýn özlenmesi için ondan kopmak gerekliydi. Ýlkel toplumlarda olduðu varsayýlan insan-doða özdeþliði, henüz doðadan bir kopuþun gerçekleþmediði, bir anlamda hayvansal bir özdeþlik durumuna benzerdir. Orada insanýn doðayý özlemesi söz konusu deðildi; çünkü insan doðanýn içinde, onun saf çocuðu idi. Özlem, ancak ayrýmlaþmadan sonra ortaya çýkar. Yine bu toplumlarda ben ile ben-olmayan ayrýmý gibi, bunun insansal çevredeki karþýlýðý olan ben-sen ayrýmýnýn da tam olarak ortaya çýktýðý söylenemez. Burada bireysel suç ve cezanýn olmamasý, bu düþüncemizi destekler. Suç da ceza da topluluða iliþkindir. Ben-özdeþliðinin, ben-sen ayrýmýnýn, ahlâksal bilinç ve duygu için gerekli olan bu temelin ilkel insanda tam olarak ortaya çýkmamýþ olmasý, onda ahlâksal bilincin ve duygunun da tam olarak geliþmemiþ olduðunu gösterir. Bununla ilkel insanýn ahlâksýz olduðunu söylüyor deðiliz Belki de tam tersine o, çaðdaþ insandan çok daha ahlâklýydý. Daha doðru bir deyimle, bu insan için bir ahlâk sorunu yoktu; o, doðal bir tarzda yaþamýný sürdürüyor olsa gerekti. Orada nasýl ki insan-doða çatýþmasý yok idiyse, olmayan ben-sen ayrýmýnýn doðuracaðý ahlâksal sorunlar da olmazdý. Ahlâk sorunu ahlâksal çatýþmanýn olduðu yerde söz konusudur. Nasýl ki biz, mantýklý olaný mantýksýz bir þeyle karþýlaþtýðýmýz zaman ayrýmlýyorsak, ahlâksallýðý da ahlâksýzlýðýn olduðu yerde görürüz. Eðer biz aðzýmýzý her açýþýmýzda kendiliðinden mantýklý konuþsaydýk, her yapýp etmemiz mantýklý olsaydý, o zaman biz ne mantýklý olaný ne de mantýksýz olaný bilirdik; birer otomattan farksýz olurduk. Bunun gibi, ahlâklý-ahlâksýz karþýtlýðý ve bunun bilincinin olduðu yerde, ancak ahlâktan söz edilebilir.

Ben-bilinci, ben-özdeþliði ve kiþilik kavramlarýnýn yaklaþýk ayný anlama geldiðini belirtmiþtik. Þimdi bu düþüncemize daha bir açýklýk getirmek istiyoruz. Ben-özdeþliði, “Ben benim.” deyiþiyle bir yineleme, bir özdeþlik olarak dile gelir. Bu deyiþi her topluluktan, her ulustan olan herhangi bir kiþi, kendi dilinde söyleyebilir ve bu deyim her kullanýmýnda doðru olur. Ama örneðin, “Ben bir Türk’üm.” deyimini Türk olmayan biri söylediðinde, bu yanlýþ olur. Birincisi bir kiþinin kendi kendisiyle özdeþ olmasýný, bir kiþi olmasýný, bir kiþiliði dile getirmesine karþýn, ikincisi bir topluluða, yani kendisinden baþka bir þeye ait olmayý dile getirmekle, bir kimlik deyimi olur. Kiþinin bir topluluða ait oluþu, bir özdeþlik halini aldýðýnda o, artýk kendi kiþiliðini, yani ben-özdeþliðini yitirir; ait olduðu topluluðun, yine kendisi gibi onunla özdeþleþmiþ herhangi bir üyesi olur; onun kimliði kiþiliðinin yerini alýr.9

Ait olunan toplulukla özdeþleþme, kiþiliði yok etmesine karþýn, kiþilik yine de toplum içinde geliþir. Çünkü kiþiliðin vazgeçilemez bir koþulu olan ahlâksallýk, ancak toplumda ortaya çýkar. Tek baþýna yaþayan insanýn ahlâksallýða da ihtiyacý yoktur. Ýnsanýn toplumsal olmasý, bir ben-sen iliþkisi içinde olmasý anlamýna gelir. “Sen”, kendisine “ben” diyen baþka bir bendir. Ben-sen iliþkisi, sen’in baþka bir ben olduðunun bilinciyle ahlâksal duyguyu doðurur. Böylece kiþi, kendi beni için istediðini veya istemediðini baþka ben için de geçerli sayar. Ahlâkýn evrenselliðinin temeli de tüm baþka ben’lerin birer ben olduðunun bilinmesi üzerine kurulabilir. Bir insanýn bütün insanlardan sorumlu olmasýnýn anlamý, onun bütün ben’leri kendi beninde görebilmesidir. Ýnsanlýk (hümanite) düþüncesi de bundan baþka bir þey deðildir.

Ben bilinci, ben-sen ayrýmý ve sen’deki ben’in bilinci, insana özgü olan bu varlýksal yapý, ahlâksal duygunun ve deðer vermenin temelidir. Ancak insanda böyle bir varlýksal temelin olmasý, onun kendiliðinden ahlâksal eylemde bulunmasýný gerektirmez. Ahlâksal duygu, ahlâksal eylemin gerçekleþmesinde hareket ettirici rol oynamakla birlikte yeterli deðildir. Aksi halde tüm insanlar, tüm eylemlerinde ahlâksal iyiyi gerçekleþtirmiþ olurdu. Ýnsanda hem ahlâksal duygunun geliþtirilmesi hem bunun ahlâksal eylemi gerçekleþtirilebilmesi için onun eðitimine ihtiyaç vardýr. Böyle bir eðitim, ahlâksal davranýþlarda alýþkanlýk kazanma ile olur. Aristoteles, haklý olarak karakter erdemlerinin, ahlâksal deðerlerin (ethike) alýþkanlýkla (ethos) edinildiðini belirtirken, bu iki sözcük arasýndaki kökensel birliðe iþaret eder.10 Nasýl ki insanda ben-sen bilincinin ortaya çýkmasý için belli bir yaþa gerek var idiyse, ayný þekilde, eðitimle geliþtirilecek ahlâksal duygunun, ahlâksal bilince, baþka bir deyiþle vicdana dönüþmesinin de belli bir yaþý vardýr. Vicdanýn oluþumu için gereken yaþ on üç on dörttür.

Vicdanýn, gerçekten iyi ile kötüyü ayýrabilme yetisi olabilmesi için onun bilgiyle berkitilmesi gereklidir. Çünkü belli bir davranýþta iyi olaný yapmak isteyen birinin, bu davranýþ için doðru olaný da bilmesi gerekir. Aksi halde bilmeden kötüyü yapmýþ olabilir. Gerçi bu, her zaman olanaklý olmayabilir. Bu nedenle, Kant’ýn eylemin sonucunun deðil, onun temelindeki iyiyi istemenin ahlâksallýðý belirleyeceðini söylemesi haklýlýk kazanýr. Çünkü sonuç rastlantýsaldýr. Ýyi diye öngörülen bir sonuç, kötü de olabilir. Ama bu, yine de bilgi eksikliðinin açýkça yol açtýðý kimi durumlar için geçerli deðildir. Örneðin, arabasý yanan birine yardým olsun diye, benzin yangýnýna söndürücü köpük yerine bir kova su atmanýn yangýný daha da artýracaðý önceden bilinebilir; yani sonuç rastlantýsal deðildir. Ahlâksal eylem için yalnýzca bilgi de yetemez. Buna bir de estetik beðeninin katýlmasý gerekir. Aksi halde ham, kaba bir ahlâkçýlýða varýlabilir. Sonuç olarak, iyiyi isteme, doðru bilgi, güzellik duygusu yoluyla, eþ deyiþle, iyi-doðru-güzel ide’lerinin birliði yoluyla insan ruhunda oluþturulacak temel, ahlâksal yargý ve eylem için güvenilir dayanak olur.