Bilim ve Teknoloji Haberleri™

Daha sonra ruhbilimci james mcconnell, yassý solucanlarla (özellikle Planaria) denemeler yapmýþtýr. Bir ýþýk uyarýmýnýn arkasýndan, yassý solucanýn vücuduna zayýf elektrik þoku verilmiþtir. Belirli sürelerle (bir iki dakikada bir) tekrarlanan bu denemenin sonucunda (bir iki hafta sonra), yassý solucan ýþýðýn yandýðým görünce büzülmeye baþlamýþ, yani ýþýktan sonra elektrik sokunun geleceðini öðrenmiþtir. Eði­tilen bu yassý solucanlarý öldürerek, etlerim eðitilmemiþ solucanlara yediren mccon­nell, eðitilmemiþ solucanlarýn, eðitilmiþler gibi davrandýðým hayretle gördü. Bu etler­le beslenen eðitilmemiþ solucanlar da ýþýktan sonra elektrik sokunun geleceðin! dav­ranýþlarýyla göstermekteydiler. Bu akýl almaz bir sonuçtu: Bellek nakledilmiþti. HYDEN'nýn savma dayanarak, eðitilmiþ yassý solucanlardan çýkardýðý RNA özütünü (ekstraktýný), eðitilmemiþlere enjekte ettiðinde, sonuç yine aynýydý. Eðitilmemiþler ya kýsa bir süre sonra ya da anýnda eðitilmiþler gibi davranýyorlardý. 1950 yýllarýnda yapý­lan bu denemenin sonucuna inananlarýn sayýþý oldukça azdý. Amerika'da yayýnlanan bir mizah dergisinde "Profesörünüzü Yiyiniz" baþlýðý altýndaki bir yazý konuyu san­sasyonel bir þekilde tekrar gündeme getirmiþtir. Bunun üzerine birçok laboratuarda yapýlan denemeler, McCONNELL'in savýnýn doðru olduðunu kanýtlamýþtýr. Elektrik þoku ve ýþýkla eðitilmiþ bir Planaria birkaç parçaya ayrýlýrsa; bir zaman sonra her parça kendini rejenere ederek yeni bir hayvan yapar, ilginç olaný beyni taþýyan baþ kýsmý eski alýþkanlýklarý hatýrlamasýnýn yaný sýra, beyinle ilgisi olmayan kuyruk kýsmýndan meydana gelen (yeni bir beyin oluþturan) hayvan bu engrammý, yani öðretileni hatýr­layabilmektedir. Demek ki bir madde baðlanmasýyla açýklanan bellek, sadece beyin hücrelerinde deðil, ayný zamanda vücut hücrelerinde de oluþmuþtur.

Eðer bellek RNA þeklinde ya da RNA aracýlýðýyla baðlanýyorsa, ribonukleaz enzimi ile (yalnýz RNA'yý temel taþlarýna kadar parçalar, diðer bileþiklere etkisi yok­tur) bu engrammý bozmak mümkün olacaktýr. Nitekim parçalanmýþ hayvanlar ribo-nukleazlý bir suda yetiþtirilirse beyin kýsmým taþýyan parçanýn belleðini yitirmediði; diðer kýsýmdan geliþen hayvanlarýn eski koþullanmayý hatýrlayamadýðý görülmüþtür. Keza vücut içerisine enjekte edilen RN-az (ribonukleaz) da ayný etkiyi gösterir. Bu, belleðin RNA aracýlýðýyla saklandýðým göstermekle beraber tam kanýtlayamaz. Çünkü RN-az sadece bellekle ilgili RNA'yý deðil, tüm RNA’lar ve dolayýsýyla protein sentezi için gerekli olanlarý da parçalar. Bu nedenle bellek silinmesini ya da zayýflamasýný sadece RNA'ya baðlamak sakýncalý olabilir (bir protein baðý olmamasý için de neden yoktur!). Bundan sonraki tartýþmalar, nakledilen maddenin salt bir bellek nakli mi olduðu, yoksa var olan belleðin belirli bir doðrultuda kuvvetlendirilmesi ve düzeltil­mesi þeklinde mi olduðuydu? Bu tartýþmalar sürerken, 1965yýlýnda UNGAR'ýn yaptýðý denemeler gündeme geldi.

Belleðin Nakli

ungar, eðitilen farelerden çýkardýðý RNA özütünü eðitilmemiþ farelere enjekte etti. Enjekte edilen fare gonk sesine tepki göstermiyordu ya da çok kýsa süren bir denemeden sonra alýþýyordu, ungar, sonradan elde edilen bu alýþkanlýðýn bellek olarak naklini yeterli bulmuyordu. Bu nedenle ikinci bir deneme daha yaptý. Doðuþtan gelen bazý özelliklerim, eðitilmek suretiyle deðiþtirerek bellek þeklinde nakletmeyi amaçladý. Fareler doðuþtan gelen bir özellikle ýþýktan kaçarlar. Küçük bir kafesin içerisinde birbirine geçiþti iki bölme yapýlmýþ; bölmenin biri karartýlmýþ, diðeri aydýnlýk tutulmuþtur. Karanlýk bölmedeki besin maddelerinin bulunduðu yere elektrik telleri döþenmiþ ve zayýf akým verilmiþtir. Bir zaman sonra fareler, doðal yapýlarýna aykýrý olmakla beraber aydýnlýk bölmede kalmayý tercih etmeye baþlamýþlardýr. UNGAR'a göre "karanlýktan korkma maddesi"nin RNA þeklinde beyinde baðlanmýþ olmasý gerekmektedir. Nitekim eðitilmiþ farelerin beyinlerinden izole edilen RNA eðitilmemiþ farelere enjekte edildiðinde, tüm fareler önceden eðitilmiþ gibi, yani karanlýk böl­mede elektrik akýmýnýn varlýðýndan haberdarmýþ gibi davranmaya baþlamýþlardýr. Bu deneme ile kuþkuya meydan vermeyecek þekilde, çok özel bir durum için oluþan bellek, kimyasal olarak bir canlýdan diðer canlýya nakledilmiþtir.

Ayný atadan çoðalmýþ fareler eðitildikten sonra eterle öldürülmüþ; çok hýzlý ameliyatla, özel bölgelerden 1 gr. kadar beyinleri alýnmýþ ve özel yöntemlerle RNA özütleri (0.7 -1.1 mgr) yapýlmýþtýr. Vücut sývýsý içine hýzlý alýnsýn diye bu özütler diðer farelerin karýn boþluðuna enjekte edilmiþtir. Enjekte edilen bu farelerin ayný koþullara çok daha hýzlý uyum saðladýklarý görülmüþtür. Tam uyum görülmez; çünkü özütleme yaparken ve karýn boþluðundan emilirken birçok madde yitirilmiþtir. Hatta, belirli bir molekül þeklinde baðlanmýþ bellek engrammtan bu iþlemler sýrasýnda yapýsal olarak bozulmalara uðramýþtýr. Bu öðrenme birçok yönden ayný zamanda gerçekleþtirilirse;
örneðin, besinini bulurken ses, ýþýk, koku ve renk faktörleri ayrý ayrý öðretilirse, sonuç çok daha kuvvetli olur. Çünkü her öðretim simgesi için birikmiþ mikro bellek, esas belleði oluþturur ve çok þiddetli simgelerle öðrenilmiþ bir bellekte ise RNA birikimi çok daha fazla olur.

Japon balýklarýna elektrik þoku ile bazý þeyler öðretilebilir. Bu bellek aylarca saklanýr. Fakat eðitim sýrasýnda ya da eðitimin hemen ardýnda puromycin püskürtülür ya da bu maddeyle vücut ovulursa, belleðin oluþmadýðý görülecektir. Çünkü puro­mycin bir antibiyotiktir ve protein sentezin! önler. Eðitimden 1 -2 saat sonra verilecek puromycin'in belleðe herhangi bir etkisi gözlenmemiþtir. Burada belleðin protein þeklinde baðlandýðý ve puromycin'in kýsa süreli belleðin, uzun süreli bellek haline geçmesini önlediði görülür.
Bu belleðin hangi maddelerden oluþtuðu konusundaki tartýþmalar bugüne dek gelmektedir. ungar, yýllarca süren karmaþýk denemeler sonucunda, aydýnlýða uyum yapmak için eðitilmiþ farelerden elde ettiði yeterince RNA'nýn yaný sýra, kimyasal olarak saflaþtýrýlmýþ ve kendi deyimiyle "S k o t o p h o b i n" Karanlýktan Korkutan Madde denen yeni bir madde daha elde etti. Bu yeni madde çekirdek asidi deðil, bir proteindi. özünde, bu þaþýlacak bir sonuç deðildi; çünkü proteinin sentezi de RNA ile yapýlmaktaydý. Demek ki yaþanýlarak öðrenilen her olay RNA yardýmý ile be­yinde özel bir protein baðý veya zinciri þeklinde resmediliyor ve bir iz "E n g r a m m" halinde saklanýyordu. Daha sonra anýmsanan olaylar, bu baðlanan moleküllerin tek­rar okunmasý þeklindeydi. ungar, bellek maddesi skotofobini laboratuarda yeniden yapmayý baþarmýþtýr (doðal olarak amino asitlerin sýrasý, taþýdýðý bilgiye göre, belirli bir dizilime sahiptir). Bu yapay madde farelere enjekte edildiðinde yine karanlýktan korkma ve aydýnlýðý sevme ortaya çýkmaktadýr. Eðer yapýlan bu denemeler olayýn açýklanmasýnda ilk basamaklar ise, önümüzdeki yüzyýllarda yapay belleklerin sentezlenmesi kaçýnýlmaz olacaktýr. Belleðin RNA þeklinde baðlandýðýna dair kanýtlar olma-sýna karþýn, ayrýntýlý bir açýklama için daha dikkatli olmak gerekir. Fakat RNA'nýn bel­lek için gerekli olduðunu kabul ettiðimizde, belleðin evrimsel geliþiminde önemli bul­gular ortaya çýkacaktýr.

RNA'ca insan beyninin doðumdan 40 yasma kadar zenginleþtiði, 40 - 60 yaþ aralýðýnda sabit kaldýðý ve 60 yaþýn üstünde, gittikçe azaldýðý bilinmektedir, öðrenme kapasitesi de bu RNA birikimine bir paralellik göstermektedir.

Bellek, beynin bir ürünü deðildi; bundan iki milyar yýl önce merkezi sinir sisteminin geliþmediði devirlerde, anýlar yine bu moleküller yardýmýyla maddeleþiyordu. Beyin, bu yapý taþlarýnýn bir araya toplanmasýyla oluþmuþtur. Bilindiði gibi, evrimde bütün zorluk bir mekanizmanýn ortaya çýkmasýdýr; geliþtirilmesi yalnýz zaman mesele­sidir, Bellek ise ta moleküler düzeyde yaratýrken vardý, geliþtirilmesi ise zamanla olmuþtur. "Yani bellek tüm beyinlerden daha eskidir". Daha önce deðindiðimiz gibi beynin en alt tabakalarýnda yatan bu jeolojik bellek birimleri, üst beyin tarafýndan organize edilerek birey için en iyi þekilde kullanýlmasýna çalýþýlýr. Diðer ruhsal davranýþlarýmýzý da ayný þekilde açýklamak için elimizde kanýt yok! Fakat ayný düþünce sis­temi içerisinde, her ruhsal davranýþýn, ilkel birimler þeklinde, moleküler yaratýlýþa kadar uzanacaðý ve bu alt birimlerin büyük beyin tarafýndan organize edilmek sure­tiyle daha karmaþýk yapýlarýn ortaya çýktýðý savunulabilir. Bu, ruh denen kavramýn ayrý bir güç gibi düþünülmesin! ve metabiyolojik olarak açýklanmasýný ortadan kaldýra­cak bir savdýr.

TRANSDUKSiYONUN EVRÝMDEKÝ ÖNEMÝ

Bilgi ve bellek her zaman yaþanýlarak kazanýlmayabilir; insanda bilgi alýþ-veriþi bunun tipik örneðidir. Hayvanlarda, sözle ve diðer iletiþim (komünikasyon) araçlarýyla bilgi ve bellek aktarýmý, yüksek organizasyonlu hayvanlarýn bir kýsmý hariç hemen hemen yok gibidir. Bazý davranýþlar atalarýnýn eðitimiyle kazanýlýr. Fakat canlýlar arasýnda kazanýlmýþ deneyimlerin maddesel olarak nakledilmesi geçmiþte ve þimdi yapýlmýþ mýdýr? Bunun açýklamasýn! yapmadan önce bazý araþtýrmalarý gözden geçirmemiz gerekmektedir.

G. anderson, 1970 yýlýnda, evrimde devrim yapacak ve bizim ruhbilimimizi kökünden sarsacak bir araþtýrmayý gerçekleþtirdi. "Viral Transduksiyon == Virüsle Taþýnma"nýn evrimsel açýdan ne denli önemli olduðunu buldu. Virüslerin ancak canlý hücrelerde çoðalabileceðini biliyoruz. Virüs girdiði hücreye, çok defa, kendi kalýtsal materyalini baðlayarak, hücrenin sentezleme programým bozar ve virüsü oluþturacak moleküllerin sentezinin yapýlmasýný saðlar. Meydana gelen yeni virüsler diðer hücrelere girerek çoðalmalarýna devam ederler (virüslere bkz. !). 1958 yýlýnda Amerikalý biyolog joshua lederberg, 1952 yýlýnda gerçekleþtirdiði bir çalýþmadan dolayý Nobel aldý. Çalýþmanýn özeti þuydu: Virüsler bir hücreden diðer hücreye geçer­ken, önce bulunduðu ve çoðaldýðý hücrenin kalýtsal materyalinden (DNA parçalarýn-dan) bir kýsmým da sürükleyerek götürebiliyordu. Bu olaya "Transduksiyon" denir. Daha sonra yapýlan ayrýntýlý çalýþmalarda, taþýnan bu parçalarýn oldukça uzun olabile­ceði 3, 4 ve hatta 5 komple genin bu þekilde taþýnabileceði saptanmýþtýr.

anderson, 1970 yýlýnda bu çalýþmalara dayanarak dünyadaki canlý türleri arasýnda, kalýtsal deneyimlerin, virüsler aracýlýðýyla birbirlerine nakledilmelerinin, evrim­de küçümsenemeyecek bir mekanizma olduðunu ileriye sürdü. Bunun anlamý þudur:

Dünyadaki sayýsýz denebilecek canlýda meydana gelecek bir kalýtsal deðiþiklik, bir buluþ, bir geliþim, er veya geç diðer canlýlar tarafýndan kopya edilecektir. Bu açýk­lama araþtýrýcýlarýn gözlerindeki perdeyi kaldýrdý. Dünyadaki tüm canlýlarýn neden ayný genetik kodu kullandýklarý aydýnlandý. Birinde. mutasyon-seleksiyon mekanizmasýna göre meydana gelen bir yenilik, ortak alfabeyi kullanan diðer canlýlar tarafýndan da kullanýlabilecektir. Böylece bir virüs tarafýndan saldýrýya uðrayan hücre (eðer virüse karþý tam bir savunma mekanizmasýna sahipse), o virüs tarafýndan getirilen DNA parçasýn kendi amacý için deneme olanaðým bulur. Belirli bir tür organizmada kalýtsal olarak meydana gelecek ilerleme veya deðiþiklik, böylece diðer tüm canlýlarýn emrine sunulabilecektir. Madde deðiþimi için kullanýlan binlerce enzimin takasý ve evrensel kullanýmý da bu þekilde açýklanabilir. Fakat en büyük yardýmý, evrimdeki geliþimlerin açýklanmasýndadýr. öyle ki, canlýlýðýn ortaya çýkýþýndan bugüne dek geçen 3 milyar yýl, bu denli geliþim ve dallanma için az bir zaman olarak kabul ediliyordu. Mutasyon-seleksiyon mekanizmasýnýn rastlantýlara baðlý olarak birhücreliden çok hücreliye, su yaþamýndan kara yaþamýna geçmesi ve insana kadar geliþmesi çok daha uzun bir zamana gereksinme gösterir. Çünkü ilkel bir canlý türünün ve döllerinin deðiþimiyle (rastlantýlarla) bu denli geliþmiþ bir canlý türünün ortaya çýkmasý çok büyük bir olasý­lýðý gerektirmektedir. Bu da bazý kuþkularýn ortaya çýkmasýna neden olmaktadýr. Hal­buki herhangi bir canlý türünde ve bir türün herhangi bir bireyinde meydana gelecek evrimsel (kalýtsal) ilerleme veya deðiþim, yukarýda anlatýlan þekilde diðer canlý türüne aktarýlabiliyorsa ve bu yenilik belirli ölçüde tüm canlýlarýn hizmetine sunulabiliyorsa, o zaman evrimsel deðiþimde çok büyük sýçramalar görülecektir. Bu da bu kýsa süre içerisinde neden bu kadar dallanma ve ilerlemenin ortaya çýktýðým açýklayabilir. Çünkü dünyadaki herhangi bir canlýya (sayýsýz denecek kadar birey vardýr denilebilir tesadüfen rastlayan yenilik diðerlerine aktarýlabiliyordu. Yani bugün bizde hastalýk yapan virüslerin akrabalarý (hastalýk yapmayanlarý), insanýn bu denli karmaþýk olma­sýn! ve geliþmesin! saðlayan en büyük faktör olarak varsayýlmaktadýr.

SOYUT DÜÞÜNCEYE GEÇÝÞ

insanýn en büyük özelliklerinden biri de soyut düþünebilmesidir. Soyut düþün-meye (abstraksiyon) ulaþtýkça içgüdülerimizi daha etkin olarak kontrol altýna almaya baþlýyoruz. Fakat uyarýnýn çok güçlü olduðu durumlarda bu soyut düþünme yitirilebilir (kýzdýðýmýzda, korktuðumuzda ve eþeysel olarak uyarýldýðýmýzda vs.). Bu konuda en ilginç araþtýrma Freiburg'lu biyolog bernhard hassenstein'o aittir. Kafesin içerisinde eðitilmiþ bir kuþ, bakýcýsýnýn elinden besinim' almakta, özellikle un kurtlarým büyük bir iþtahla yemektedir. Bakýcý, kafesin kapýþým açmakta ve kapýnýn tam karþý-sýna (aksi taratma) gelen kýsýmdaki tef örgünün önünde, elinde bulunan un kurtlarým kafese doðru uzatmaktadýr. Kuþ, bu un kurtlarýna ulaþmak için tel örgüyü zorla­makta veya yýrtmaya çalýþmaktadýr. Fakat açýk kapýdan çýkýp bekçiye ulaþmayý becerememektedir. Bakýcý elindeki kurtlarla birlikte tel örgüden yavaþ yavaþ uzaklaþmaya baslarsa, belirli bir uzaklýktan sonra, kuþ, açýk kapýdan çýkýp kurtlara ulaþabilmeyi düþünebilmektedir. Bu deneme çeþitli defalar tekrarlanmýþ, her defasýnda ayný sonuçlar alýnmýþtýr. Sonuç ilginçtir: Kuvvetli uyarý, kuþta, bir an önce besine ulaþma içgüdüsünü uyandýrmakta ve bu içgüdü o denli güçlü olmaktadýr ki, kuþ daha önce öðrendiði, uçarak ve açýk kapýdan çýkarak besine ulaþma deneyimini kullanamamak­tadýr. Bakýcý yavaþ yavaþ kafesten uzaklaþtýðýnda uyan devam etmekte; fakat git­tikçe zayýflamaktadýr. Belirli bir uzaklýða, yani zayýflýða ulaþtýðýnda,kuþ, içgüdüsünün etkisinden kurtularak, deneyimle öðrendiði yolu kullanmaya baþlamaktadýr. Kýzdýðýmýzda, korktuðumuzda ve eþeysel olarak uyarýldýðýmýzda, davranýþlarýmýzýn bir çeþit mantýksal çizginin dýþarýsýna çýkmasý bu nedenledir. Geliþmiþliðin derecesi bu içgüdü­lerin büyük beynin kontrolü altýnda kullanýlmasý (baskýsý) demektir. Soyut düþünme ise içgüdülerin azaldýðý ölçüde evrimleþerek geliþmiþtir. Bu da çevre etkilerinin düþünce sistemimiz üzerindeki baskýsý kalktýðý oranda gerçekleþebilir. Kitabýn basýn­da deðindiðimiz gibi "beþ duyunun dýþýnda düþünme, gerçek düþünmedir" sözcüðü bu anlamda kullanýlmýþtýr. Soyut düþünene "Benliðin" ortaya çýkmasýný saðlar; çünkü çevreden soyutlanmaya baþlamýþtýr. Benlik ise belleðin, öðrenme yeteneðinin, bilincin (þuurun), deneyimlerin takasýnýn, fantezisinin ve soyut düþünmenin bir kompleksi olarak ortaya çýkmaktadýr. Sonuç olarak çevremizdeki cisimleri þekillendirebilme yeteneðin! kazandýk. Bu konuþmanýn ilk adýmýdýr. Daha sonra da konuþmayý harflerle þekillendirdik.

BÝLÝNCÝN GELÝÞMESÝ

Ýnsanda bu içgüdü ve otomatik tepkimeler, büyük beynin süzgecinden geçtik­ten sonra ortaya çýkar. Kalýtsal tepkimeler bazý hallerde büyük beynin yargýlamasý sonucu baský altýnda tutulabilir, örneðin vücudumuzu kurtarmak için çok kýzgýn bir demir parçasýný elimizi yitirme pahasýna uzaklaþtýrmamýz gibi. Eksitasyon evresinde büyük beynin yargýlayýcý-süzücü özelliði kalktýðý için, beyin kökü tamamen kalýtsal özelliklerin! göstermeye baþlar. Bu nedenle artan narkoz zehrinden kurtulmak için kendiliðinden çýrpýnma, kaçma ve baðýrma hareketleri ortaya çýkar. Hasta bu hare­ketlerin hiçbirini bilinçli yapmaz. Doðal olarak bu durumda ameliyat yapýlamaz. Dola­yýsýyla anestezist narkoz maddesin! vermeye devam etmelidir. Eter miktarý kanda git­tikçe yükselir ve belirli bir düzeye ulaþtýðýnda beyin kökünü de uyuþturarak içgüdü ve refleksleri durdurur. Hasta yeniden sakinleþir ve kaslar gevþer. Ameliyat bu evrede baþlar. Anestezi uzmanýnýn becerisi, ameliyat boyunca hastayý daha fazla uyuþtur­madan bu evrede devamlý tutmaktýr.

Büyük beyin ve beyin kökü bu son evrede tamamen uyuþuktur. Fakat beyin kökümüzün en eski kýsmý (en alttaki kýsmý) hala uyuþmamýþtýr. Bu bölgede dolaþým sisteminin, solunum sisteminin, sýcaklýk ve diðer madde deðiþimiyle ilgili yaþamsal öneme sahip otomatik düzenleyici merkezleri bulunur. Bu merkezler bireyin biyolojik olarak yaþamasýn! devam ettirirler. Diðer beyin bölgelerine göre çok daha dayanýklý­dýrlar. Bu nedenle bir bireyi öldürmeden bayýltmak mümkündür. Bugün ameliyat­larda çok daha etkin narkoz maddeleri kullanýldýðý için. eksitasyon (çýrpýnma) evresi hemen hemen hiç görülmez. Kullanýlan ilacýn terapatik (therapeutik) geniþliðinin fazla olmasýna dikkat edilir; yani yaþamsal merkezleri uyuþturmadan, acý ve bilinç merkezlerim' hýzlý olarak uyuþturabilmelidir.

Narkoza göre beynin gösterdiði tepki ile yapýþý arasýnda bir iliþki kurulursa en karmaþýk ve en yeni kýsminin üstte, en kaba ve en eski kýsminin da altta olduðu görü­lür (Þekil 8.2). En içte temel yaþamsal iþlevleri düzenleyen merkezlerin bulunduðunu söylemiþtik. Bu merkezler uzun evrimsel geliþim süreci içerisinde dýþ çevrenin etki-sinden koparak iç çevrenin etkisi altýna girmiþtir. En eski merkez olarak tanýmlanan vücuttaki su mikalarým düzenleyen ve kontrol eden merkez, böbreðin süzdüðü sývý­nýn yoðunluðunu, dokulardaki su miktarým, ter salgýlamasýn! ve susuzluk duygusuyla ortaya çýkan su alýnmasýn) koordine eder. Yine ayný tabakada sýcaklýk düzenleyen merkez bulunur. Bu merkez sýcakkanlýlarýn, çevrenin sýcaklýk deðiþimlerinden etkilenmemesini saðlar ve dolayýsýyla madde deðiþimi sabit hýzla yürütülür. Bu, ayný zamanda çevrenin etkisinden büyük ölçüde kurtularak kendi baþýna hareket etmeyi ve bireysel bilincin (benliðin) ortaya çýkmasýný saðlar. Bu merkeze ýsý gözü de denir. Kanýn sýcaklýðýna göre düzenleyici mekanizmayý çalýþtýrýr. Eðer ýsýnýrsak, su içeriz ve terleme suretiyle ýsý kaybým saðlarýz. Burada su miktarý ite ýsý düzenleyici merkezin, diðer iþlevlerde de olduðu gibi bir sýraya göre ya da eþgüdüm çalýþmasý gereklidir. ýsýndýðýmýzda yüzümüz kýzarýr; çünkü derideki kýlcal damarlar geniþletilerek vücudu-muzun iç tarafýndaki fazla ýsýnýn kan aracýlýðýyla yüzeye taþýnarak bir radyatörde olduðu gibi soðutulmasý saðlanýr. Soðukta renk uçuklaþýr ve titreme baþlar. Merkez, kas hareketlerin! hýzlandýrarak fazla ýsýnýn açýða çýkmasýný saðlar. Dolayýsýyla ek besine gereksinmemiz olur. Soðukta daha çok acýkmamýzýn nedeni budur. Keza bu beyin katmanýnda, tepe gözden deðiþerek bez özelliði kazanmýþ epifiz bulunur. Epifizin salgýlarý, dýþ ortama baðýmlý olmadan, vücudun geliþmesi için zaman düzenlenmesini saðlar.

Sonuncu bölgenin üzerinde de beyin kokunun üst kýsmý "büyük gangliyon kökleri" ve "thalamus" bulunur. Milyonlarca sinir hücresinin bir araya gelmesiyle, bir zamanlar öðrenilen iþlevlerin, bir çeþit bilgisayar merkezin! oluþturur. Kaba bir tanýmlama ile, beynin bu kýsmý, geçmiþ atalarýmýzýn deneyimlerinin programlandýðý ve depolandýðý bir yerdir. Bu program, dýþ uyarýlar sonucu belirli davranýþ þekillerinin ortaya çýkmasýný saðlar, örneðin, düþmanca bir bakýþ veya tavra veya karþý eþeyden bir bireyin yaptýðý kura, Ýlgili hormonlarý salgýlayacak programý devreye sokmakla (daha önce hazýrlanmýþ programý) yanýt verilir ve bu da belirli davranýþ þekillerinin ortaya çýkmasýna neden olur. Daha önce, narkoz sýrasýnda hastanýn bilinçsiz olarak kendini savunmasý ve kaçma hareketinde bulunmasý gibi.

KOÞULLANDIRMA

Bu otomatik programlamanýn üzerinde yapýlan çalýþmalarýn en görkemlisi 1962 yýlýnda ölen davranýþ araþtýrýcýsý erých von HOLST'un tavuklarda yaptýðý denemelerdir. holst, bayýltýlmýþ tavuklarýn beynine uçlarý çýplak; fakat yanlarý lakla izole edilmiþ saç inceliðinde teller soktu. Birkaç sene denemede tutulan hayvanlarý, bu teller rahatsýz etmiyordu. Tellerin ucu, iþlevi tanýmlanmak istenen beyin kýsmýna sokulmuþtu. Tel­lerden gönderilen çok zayýf akýmlar, hayvanda, sanki dýþarýdan herhangi bir impuls almýþ gibi tepkiler meydana getiriyordu, impulsun verildiði yere ve þiddetine göre tavuklar uzaktan kumandalý bir robot gibi hareket ettirilebiliyordu. Sonuç þuydu:

Telin uçunun girdiði beyin kýsmý, akým verilince. depo ettiði programý devreye soku­yordu. Belirli yerler uyarýldýðýnda horozlar, sanki bir düþman varmýþ gibi, kanatlarým germeye, yeri eþelemeye, gaklamaya ve mahmuzlarýyla saldýrýya geçiyordu. Horoz, düþmanýna karþý programlanmýþ tüm tepki silsilesin! gösteriyordu. Fakat bu yapay uyarý sýrasýnda tilki, sansar veya diðer bir düþmanca hayali, gerçek gibi görüyor muy­du ya da hangisini, nasýl görüyordu? Bunun yanýtým hiçbir zaman kesin olarak vere­meyiz. Bu evrede elektrik (uyarý) kesilince, sonuç daha da ilginçti. Birdenbire sakinleþen horoz, ilk olarak þaþkýn bakýþlarla düþmaným arýyordu ve daha sonra zafer ötüþ­leri çýkarýyordu.

Hiç bir beyin kendine ulaþan impulsun (uyarýnýn) doðal mý yoksa yapay bir kaynaktan mý geldiðin! anlayamaz, insaný da ameliyat sýrasýnda veya bayýlt­madan bu þekilde yapay olarak uyardýðýmýzda deðiþik tepkiler gözleyebiliriz, örne­ðin, görme merkezin! uyardýðýmýzda renkli þimþekten, manzaraya kadar deðiþik görüntüler elde edebileceðimiz gibi; diðer bir bölgeyi uyardýðýmýzda hastanýn sesli ola­rak devamlý güldüðünü görürüz. Üzerinde deneme yapýlan canlý bunun yapay mý yoksa doðal mý olduðunu anlayamaz. Tavuklarda, bu yolla, birdenbire, kýzana gelme, dövüþme, temizlenme, doyma, acýkma, uyuma vs. yaratýlabilmiþtir. Bu, bir­çok hareketin yaratýlýþýmýzdan bugüne dek evrimsel aþamalar þeklinde programlanarak depolandýðým göstermektedir. Çünkü deðiþik türler arasýnda ayný olaya gösteri­len tepkiler açýsýndan benzerlikler vardýr (özellikle kýzmada, korkmada vs.'de).

Mutasyonlarla ortaya çýkan deðiþik davranýþlarýn doðal seleksiyonla ayýklanmasý sonucunda, bir türün atalarý ve geçmiþ dölleri boyunca belirlenmiþ bir tepki mekanizmasý yaratýlmýþ ve benzer durumlarda bu mekanizmanýn harekete geçirilmesi, o can­lýnýn davranýþlarýnýn doðmasýna neden olmuþtur. Evrim süresince bu mekanizma geliþtirilmiþ ve davranýþ programý gittikçe zenginleþtirilerek çevreye uyum daha güçlü olarak saðlanmýþtýr. Çekirdeksiz hücreden tütün da, hücresel simbiyozise (fotosente­zin ve oksijenli solunumun ortaya çýkýþý) ve çok hücreliliðe geçiþin tüm kademelerin­deki deney birikimi ve davranýþ çeþitleri (mutasyon ve seleksiyon mekanizmasýyla arta kalan) bugünkü bünyemize davranýþ programý olarak verilmiþtir. Biz bu davra­nýþlarý içgüdü, doðal itilim (þevki tabii), doðuþtan gibi terimlerle açýklamaya çalýþýrýz. insanlar içgüdüye sahip olmakla beraber, diðer hayvanlarda olduðu kadar geniþ ölçüde kullanamaz, iþte insanýn içgüdülerini kullanamamasý, onun zeki olmasýný sað­lamýþtýr.

Örneðin, soðuðun ne zaman geleceðin! bilmediði halde, yolunu þaþýrmadan güneye göç eden bir kuþun içgüdüsü bizde yoktur. Fakat geliþen büyük beynin dýþ kýsmý (korteks), bize. bilinci ve kendi içgüdülerimizi yasayarak öðrenmemize olanak vermiþtir. Sevincimizi, üzüntümüzü, korkularýmýzý, açlýðýmýzý, susuzluðumuzu, eþey­sel çekimi ve diðer birçok davranýþýmýzý bu þekilde yasayarak öðreniriz. Hatta bazýlarýmýzýn kurbaðanýn yumuþak ve kaygan derisini bir güzellik olarak kabul ederken, bazýlarýmýzýn nefret etmesi bu kazanýlan özelliðin ilginç bir yanýdýr. Taþ devrinin baþlama­sýyla birlikte ve ondan belirli bir süre önce deneyimlerimize dayanýlarak kazandýðýmýz bireysel bilgi birikimi, içgüdülerin yerini almaya baþlamýþ ve geçmiþte içgüdü olarak belirtilen kazanýlmýþ davranýþlar, yeni durumun sadece yapýtaþý ve malzemesi olarak kullanýlmaya baþlanmýþtýr, içgüdü yerini zekaya, bilgiye býrakmaya baþlamýþtýr.

Vücuttan bir kablo demeti þeklinde sinirleri getiren omuriliðin ön kýsmý geliþerek ilk olarak vejetatif merkezleri, daha sonra geçen yüz milyonlarca yýlda sinir hücrelerinin yoðunlaþmasý ile beyin kökünü meydana getirmiþtir. Bu bölgenin de geliþme­siyle büyük beyin meydana gelmiþtir. Beyin kokunun üzerindeki ilk ek yapý, balýk­larda sadece koku alma ödevin! gören kýsýmdýr. Bu ek yapý daha sonra tahmin edile­meyecek kadar geliþerek büyük beyni yapar, ilk defa maymunlarda büyük beyin diðer tüm beyin kýsýmlarým örtecek kadar büyümüþtür .

Buna paralel olarak iþlevleri de gittikçe organize olmaya baþlar, insanda beynin dýþ yüzü o kadar büyümüþtür ki, kafatasýnda yer bulabilmek için kývrýmlar meydana getirmiþtir. Buna baðlý olarak sinir hücreleri arasýndaki sinaps sayýsýnda da çok büyük artmalar ortaya çýkmýþtýr. Abstrak (soyut) düþünmenin bu sinaps sayýþma baðlý ola­rak geliþme gösterdiði bilinmektedir. Ancak bu organizasyona ulaþmýþ beyin, çevreyi objektif olarak tanýyabilme gücüne ulaþmýþtýr. Bu bilincin kendisiydi. Bu bilinç gök­ten gelmemiþti; en az dört milyar yýlýn denenerek-seçilerek birikmiþ görkemli bir tortusuydu. Geçmiþteki sayýsýz atanýn, sabýrla, özveriyle biriktirdiði deneyimlerinin ürü-nüydü. Bireylerin kazandýðý bu kalýtsal deneyimlerin eþgüdümü (koordinasyonu) bilincin ve bir anlamda ruhun ortaya çýkmasýna neden oldu. Ruh, bireye özgü gibi görünmesine karþýn, geçmiþ tüm atalarýn kalýtsal mirasým taþýr. Ulaþtýðý en son aþama ise, atalarýndan miras aldýðý bilgi ve program birikiminin eþgüdümü ile ortaya çýkan yargý, yorumlama ve yaratma niteliðidir. Daha sonra göreceðimiz gibi gele­cekte bu geliþmenin en son aþamasý evrensel düþünmenin ortaya çýkmasý olacaktýr. Çünkü evrendeki her deðer, her yapý, her varlýk bu düþünmenin bir halkasýný oluþturacaktýr.

( Bu yazý Prof. Dr. Ali Demirsoy’ dan alýnmýþtýr.)

sonraki sayfaya geciniz..