Aral�k 16, 2007

DO�ADA G�RD��M�Z CANLI �E��TLER�

Do�ada milyonlarca canl� t�r� vard�r. Bu canl�lar�n bir b�l�m� karada bir b�l�m� deniz ve tatl� sularda ya�ar. Canl�lar d�nyas� bitkiler ve hayvanlar olmak �zere iki b�y�k gruptan meydana gelmi�tir. �nsanlar �evresindeki canl� varl�klardan yararlanabilmek i�in onlar� incelemek ve ara�t�rmak gere�i duymu�tur. Bu nedenle hayvanlar ve bitkiler d�nyas� insanlar i�in bir ara�t�rma konusu olmu�tur. Televizyonlarda izledi�imiz baz� belgesel filmler , hayvanlar ve bitkiler d�nyas�yla ilgilidir.

HAYVANLAR

�evremizde g�rd��m�z canl�lar�n en b�y�k grubunu hayvanlar olu�turur. Hayvanlar�n ya�ad�� ortamlar ve d�� g�r�n��leri birbirinden farkl� bile olsa h�cre yap�lar� ayn�d�r. Koyun , ke�i , kedi , k�pek , at , e�ek gibi hayvanlar �iftliklerde yeti�tirilebilen ve ya�ant�m�zda yararland��m�z hayvanlardand�r. Bunlar�n d��nda ayr�ca kurt , aslan , �akal , kaplan , tilki gibi ormanlarda ya�ayan hayvanlar da vard�r. Hayvanlar besinlerini haz�r olarak al�r. Beslenme �ekillerine g�re hayvanlar otla , etle ya da hem ot hem etle beslenen hayvanlar olmak �zere grupland�r�labilir. Hayvanlar�n ya�am ortamlar� da birbirinden farkl�d�r. Kara ve su hayvanlar�n ya�am ortamlar�d�r. Ancak baz� hayvanlar hem karada hem de suda ya�ayabilir.

B�TK�LER

Canl�lar d�nyas�n�n ikinci b�y�k grubunu bitkiler olu�turur. Bitkilerin bir b�l�m� karada bir b�l�m� ise suda ya�ar. Karada ya�ayan bitkilere �e�itli a�a�lar� ( �am , k�knar , ladin , kavak gibi ) �rnek verebiliriz.

Nil�fer , su yosunu , kam��lar da suda ya�ayan bitkilere �rnektir. Bitkilerin �o�u besinlerini kendisi yapar. Hayvanlar gibi haz�r olarak almazlar. Evlerimizde saks�larda yeti�tirilen sardunya , begonya , menek�e gibi �e�itli s�s bitkiler de vard�r.

CANLILARI GRUPLANDIRALIM

�nceki dersimizde �evremizdeki canl� varl�klar� incelemi� ve canl� varl�klar�n insanlar i�in bir merak konusu oldu�unu ��renmi�tik. �e�itli ortamlarda ya�ayan canl� varl�klar aras�nda baz� benzerlikler oldu�u gibi farkl�l�klar da vard�r. Canl�lar�n �ok ve �e�itli olu�u , bilim adamlar�n�n onlar� incelemesini zorla�t�rmaktad�r. Bu nedenle canl� varl�klar� daha iyi inceleyebilmek ve onlar hakk�nda ayr�nt�l� bilgiler edinebilmek i�in bu varl�klar�n benzer �zelliklerine g�re k�melere ayr�lmas� gere�i ortala ��km��t�r. Canl�lar�n benzer �zelliklerine g�re k�melere ayr�lmas�na “ grupland�rma ” ad� verilir. Canl�lar�n grupland�r�lmas� onlar�n incelenmesini kolayla�t�r�r. �lk yap�lan grupland�rma canl�lar�n d�� g�r�n��lerine bak�larak yap�lm��t�r. Fakat daha sonralar� bu grupland�rman�n do�ru olmad�� ortaya ��km��t�r. Daha sonra yap�lan grupland�rmalar canl�lar�n d�� g�r�n��lerine de�il , aralar�ndaki akrabal�k ili�kilerine g�re yap�lm��t�r. Canl�lar�n grupland�r�lmas�yla ilgili �al��malar yapan bilim dal�na “ sistematik ” denir. Bu bilim dal�na g�re canl�lar be� temel guruba ayr�l�r.

1. Bakteriler

2. Protistalar ( bir h�creli canl�lar )

3. Mantarlar

4. Bitkiler

5. Hayvanlar

Bu gruplarda yer alan canl� varl�klar�n hi� birine benzemeyen vir�sler ise ayr� bir grup olarak incelenir.

Bu canl� varl�klarla ilgili ayr�nt�l� bilgileri �nitemizin ilerleyen g�nlerinde alaca��z.

V�R�S , BAKTER� , PROT�STA ve MANTARLARLA TANI�ALIM

V�R�SLER :

Vir�sler bilinen en k��k canl�d�r. �ok k��k olduklar� i�in ancak elektron mikroskobu ad� verilen �zel bir mikroskopta g�r�lebilir. Okullarda kullan�lan mikroskoplarla g�r�lmeleri m�mk�n de�ildir. Vir�sler ancak canl� v�cudunda ya�ayabilirler. Girdikleri canl�n�n h�crelerine yerle�erek burada �o�al�rlar. Vir�slerin en �nemli �zelliklerinden biri de pek �ok hastal��a sebep olmas�d�r. Vir�sler sadece insanlarda de�il pek �ok canl�da hastal�klara neden olur. Vir�sler insan , hayvan ve bitki h�crelerinde �o�al�rlar. Kuduz , grip , su�ice�i , k�zam�k , AIDS , �ap gibi pek �ok hastal��n sebebi vir�slerdir.

BAKTER�LER :

A��kta b�rak�lan sebze ve meyveler ��r�r. Et kokar , yo�urt ve s�t ek�ir. Ekmek k�flenir. B�t�n bu olaylar g�nl�k ya�ant�m�zda rastlad��m�z olaylard�r. Zaman zaman yiyeceklerimizde g�rd��m�z bu de�i�ikliklerin nedeni g�zle g�remedi�imiz k��k canl�lard�r. Bu canl�lara bakteri ad� verilir.

Bakteriler vir�slere g�re daha b�y�kt�r. Bu nedenle mikroskopta kolayl�kla g�r�lebilirler. Bakterilerin olduk�a geni� bir ya�am alan� vard�r. Toprakta , havada , suda , toprak alt�nda , insan v�cudunda ya�ayabilir. Bakteriler de�i�ik �ekillerde olabilir. �rne�in baz� bakteriler �ubuk , baz�lar� k�re , baz�lar� k�vr�ml� , baz�lar� ise virg�le benzeyen �ekildedirler.

Faydal� bakteriler oldu�u gibi zararl� bakteriler de vard�r. �rne�in s�t�n mayalan�p yo�urt yada peynire d�n��mesi bakteriler sayesindedir. Ayn� �ekilde �z�mden sirke olu�mas�n� da bakteriler sa�lar. Toprakta ya�ayan baz� bakteriler hayvan ve bitki art�klar�n�n ��r�mesini sa�lar. Bakterilerin bu yararlar�n�n yan�nda zararl� bakteriler de vard�r. �nsan v�cudunda ya�ayan baz� bakteriler zararl�d�r. Kolera , tif�s , verem , tifo gibi hastal�klara bakteriler neden olur. Bakteriler besinlerin �zerine yerle�erek onlar�n zamanla bozulmas�na yol a�ar. Bu bozuk besinleri kullananlar zehirlenir. Hayat� tehlikeye girer.

PROT�STALAR ( B�R H�CREL� CANLILAR )

Protistalar k��k su birikintileri , nemli topraklar , hayvanlar�n v�cut s�v�lar� gibi �ok farkl� ortamlarda ya�ayabilen ve ancak mikroskopla g�r�lebilen bir h�creli canl�lard�r. Bu canl�lar�n t�m hayati olaylar� bir h�cre i�inde ge�mektedir. Bu canl�lar hem bitkisel hem de hayvansal �zellikler ta��r.

Terliksi hayvan , amip , �glena , �an hayvan� , algler protistalar grubundaki canl�lara �rnektir. Bu canl�lar genelde kirli birikinti sularda ya�ad�klar�ndan , bu t�r sular� kullanmak sa�l��m�z a��s�ndan zararl�d�r. ��nk� bu ortamlarda ya�ayan canl�lar bir�ok hastal�klara neden olmaktad�r. Bir h�creli canl�lar b�l�nerek �o�al�r. Bir h�creli canl�lar�n bir b�l�m� besinlerini kendileri yapar , bir b�l�m� ise bulunduklar� ortamdan haz�r olarak al�rlar.

Algler : K�k , g�vde ve yapra�� bulunmayan bitkisel canl�d�r.

Amip : Hayvansal canl�d�r. Hareket eder.

Terliksi Hayvan : Hayvansal canl�d�r. Titrek t�yleri sayesinde hareket eder

�glena : Hem bitki hem de hayvan �zelli�i g�sterir.

MANTARLAR

Daha �nceki derslerimizde a��kta kalan besinlerin koku�tu�unu , nemli ortamlarda kalan meyvelerin ��r�d��n� ��renmi�tik. Ekmek , sal�a , zeytin ve re�el gibi besinlerin �zerinde zamanla beyaz�ms� bir tabaka olu�ur. Besinlerimizin bu �ekilde bozulup ��r�mesine yol a�an k�f mantarlar�d�r. K�f mantarlar� tah�l , meyve ve sebzelerin �zerinde ya�ar. Genelde nemli ve �l�k ortamlarda bulunur.

�nsanlarda bir�ok hastal��a neden olan mantarlar da vard�r. Bunlar�n ba�l�calar� el ve ayaklarda ka��nt�ya neden olur. Bundan dolay� ba�kalar�na ait havlu , �ama��r vb. giysiler kullan�lmamal�d�r. Ayr�ca tah�llarda ve asmalarda ( �z�m bitkisi ) t�rl� hastal�klar olu�turan mantarlarda vard�r. Bu tip mantarlar bitkilere zarar verir geli�mesine engel olur. Tar�m bitkilerine bula�an bu mantarlar �e�itli zirai ( tar�msal ) ila�larla yok edilmeye �al��l�r.

Baz� mantarlar�n yararlar� da vard�r. �rne�in peynir k�f�nden “ penisilin ” ad� verilen bir t�r ila� yap�lmaktad�r.

Mantarlar k�k , g�vde ve yapraklar� olmayan canl�d�r. Klorofilleri bulunmad�� i�in fotosentez yapamazlar. Bu nedenle haz�r besinlerle ya�amlar�n� s�rd�r�rler. Bazen ��r�m�� bitki ve hayvan art�klar� �zerinde , bazen de canl�lar �zerinde parazit olarak ya�arlar.

Do�ada �zellikle ormanl�k alanlarda de�i�ik t�rde �apkal� mantarlara rastlamak m�mk�nd�r. Bu t�r mantarlar�n bir�o�u zehirli olabilir. Bu nedenle bu t�r mantarlar�n besin maddesi olarak t�ketilmesi son derece tehlikelidir. �apkal� mantarlar�n bir b�l�m� k�lt�r mantar� olarak insanlar taraf�ndan bah�elerde yeti�tirilmektedir. Bunlar zehirli de�ildir. Besin madde olarak kullan�labilir.

B�TK�LER� DAHA �Y� TANIYALIM

�evremizde �ok say�da de�i�ik bitkiler bulunur. Bu bitkilerin birbirine benzeyen yanlar� oldu�u gibi farkl� taraflar� da vard�r. Bitkileri bu �zelliklerine g�re grupland�rabiliriz. Bitkiler �reme bi�imlerine g�re �i�ekli ve �i�eksiz bitkiler olmak �zere ikiye ayr�l�r.

��EKS�Z B�TK�LER� NERELERDE BULAB�L�R�Z ?

�evremizde ya�ayan bitkilerin bir b�l�m� �i�eksizdir. �i�ek bitkilerin �reme organ�d�r. �i�eksiz bitkilerde �reme organ� ( �i�ek ) bulunmaz. Bunlar tohumsuz bitkilerdir. �i�ek ve tohumu bulunmayan bitkilere �i�eksiz bitkiler ad� verilir. Kara yosunlar� , su yosunlar� , e�relti otu �i�eksiz bitkilere �rnektir.

Su Yosunlar� :

Nemli ortamlarda , denizlerde ve tatl� sularda ya�ar. Su yosunlar� h�crelerinde klorofil bulunur. Bu sayede kendi besinlerini kendileri yapar. Su yosunlar�n�n k�k , g�vde ve yapraklar� yoktur. Su yosunlar� genelde mavi , ye�il renkte olurlar.

Kara Yosunlar� :

Nemli topraklarda , ta� aral�klar�nda , a�a� kabuklar�nda ve havuz kenarlar�nda yeti�ir. Kara yosunlar�nda g�vde ve yapraklar bulunur. G�vdeleri incedir. G�vde �zerinde ye�il yapraklar bulunur. Kara yosunlar� bulunduklar� y�zeyi kadife gibi kaplar.

E�relti Otlar� :

�i�eksiz bitkilerin en geli�mi�idir. E�relti otlar�nda k�k , g�vde ve yapraklar bulunur. E�relti otlar� ormanlarda , a�a� diplerinde , nemli yerlerde ve dere kenarlar�nda yeti�ir. Boylar� genelde 40 – 100 cm aras�nda de�i�ir. Toprak �zerinde geni� ve ye�il renkli yapraklar� vard�r.

DO�ANIN S�S� ��EKL� B�TK�LER

Yery�z�nde birlerce bitki t�r� vard�r. Bitkilerin en geli�mi� t�r� �i�ekli bitkilerdir. �i�ekli bitkilerin en �nemli ortak �zelli�i �i�ek ve tohum olu�turmas�d�r.

�i�ekli Bitkilerde Hangi B�l�mler Var ?

�i�ekli bitkilerde ; k�k , g�vde , yaprak ve �i�ek gibi b�l�mler vard�r.

K�k :

Bitkinin toprak i�indeki b�l�m�d�r. Bitkiyi topra�a ba�lar. Bitkiler besin yapabilmek i�in gerekli olan maddeleri k�kleri yard�m�yla topraktan al�r. Baz� bitkilerde k�k, besin biriktirme g�revi de yapar.

Bitki k�klerinin u�lar� yak�ndan incelendi�inde incecik t�yler g�r�l�r. Bu t�yler bitkinin topraktan besin maddeleri almas�n� sa�lar. Bitki k�kleri g�r�n�� olarak farkl� bi�imlerde olabilir. Ba�l�ca bitki k�kleri ; kaz�k k�k , sa�ak k�k ve depo k�k alarak grupland�r�labilir.

Kaz�k K�k :

K�klerden biri �ok geli�mi� ve uzam��t�r. Ana k�ke ba�l� di�er k�kler ince ve zay�ft�r. Domates , biber , fasulye ve a�a�lar�n k�kleri kaz�k k�k bi�imindedir.

Sa�ak K�k :

Ana k�k yerine yan k�kler geli�mi�tir. Bu yan k�kler p�sk�l bi�imde topra�a yay�l�r. �ay�rlarda yeti�en otlar ,

bu�day , arpa , m�s�r , so�an gibi bitkilerin k�kleri sa�ak k�kt�r.

Depo K�k :

Kimi bitkilerin k�kleri besin biriktirir. �eker pancar� , havu� , turp gibi bitkilerin k�kleri depo k�kt�r.

G�VDE

Bitkilerin genellikle toprak �st�nde geli�en b�l�m�d�r. G�vde, bitkinin yaprak ve �i�ek gibi organlar�n� ta��r. G�vde , k�k yard�m�yla topraktan al�nan su ve madensel maddeleri yapraklara iletir. �evremizdeki bitkileri dikkatle inceledi�imizde bitkilerin g�vdelerinde baz� farkl�l�klar�n oldu�unu g�r�r�z.

Baz� bitkilerin g�vdeleri ince ve zay�ft�r. Bu t�r g�vdelere “ otsu g�vde ” ad� verilir. Arpa , bu�day gibi bitkiler ile sebzelerin g�vdeleri otsu g�vdedir.

Uzun �m�rl� a�a�lar�n g�vdeleri sert ve kal�nd�r. �ok dayan�kl� olan bu g�vdeleri “ odunsu g�vde ” ad� verilir. Odunsu g�vdelerin d�� y�z� bir kabukla kapl�d�r. Elma , armut , kavak gibi a�a�lar odunsu g�vdelidir.

Karpuz , kavun , kabak , salatal�k gibi bitkilerin g�vdeleri zay�f ve incedir. Bu t�r bitkilerin g�vdeleri , meyvelerini ta��yamad�� i�in yery�z�ne paralel olarak geli�ir. Bu t�r g�vdelere “ s�r�n�c� ” g�vde ad� verilir.

Sarma��k , fasulye gibi bitkilerin g�vdeleri �ok uzun ve zay�ft�r. Bu bitkilerin g�vdeleri yak�nlar�ndaki bir a�aca yada duvara sar�larak y�kselir. Bu t�r g�vdeleri “sar�l�c� ” g�vde ad� verilir.

Patates ve yerelmas� gibi bitkilerde g�vdenin bir b�l�m� toprak alt�ndad�r. G�vdenin bu b�l�m� besin depo eder. B�yle g�vdelere depo g�vde ad� verilir.

YAPRAK

Bitkilerin g�vde ve dallar�na ba�l� genellikle ye�il renkteki b�l�mlere “ yaprak ” ad� verilir. Yapraklar g�vde �zerinde s�ralanm��t�r. Genel olarak yaprak ; yaprak k�n� , yaprak sap� , yaprak ayas� ve yaprak damarlar�ndan olu�ur. Yaprak sap� ile dala ba�lan�r. Yaprak h�crelerinde bulanan klorofil maddesi yapra�a ye�il rengi verir. Bitkilerde yapra��n ; solunum , terleme ve besin haz�rlama gibi g�revleri vard�r. Ye�il bitkiler topraktan k�kleri yard�m�yla su ve madensel maddeler al�r. Bu maddeler , havada bulunan karbondioksit gaz� , g�ne� �� ve klorofil yard�m�yla yapraklarda besine d�n��r. Bu olaya

“ fotosentez ” ad� verilir.

T�rl� yaprak bi�imleri vard�r. Baz� bitkilerin yapraklar� ince �erit �eklinde , baz�lar�n�n ince ve uzun i�ne �eklinde baz�lar�n�n ise geni�tir. Yapraklar�n kenarlar� ayr�ca d�z ya da girinti ��k�nt�l� olabilir.

��EK

�i�ekli bitkilerin �reme organ� �i�ektir. �i�ek ; �anak yaprak , ta� yaprak , erkek organ ve di�i organ olmak �zere d�rt b�l�mden meydana gelir. �anak yaprak genellikle ye�il renkte olup , �i�e�i d�� etkilere kar�� korur. Ta� yaprak de�i�ik renk ve kokudad�r. Yayd�� kokularda b�cek ve ar�lar� kendine �eker. Bu olay �i�ekli bitkilerin �remesini kolayla�t�r�r.

Erkek organ ba��k ve sap olmak �zere iki b�l�mden meydana gelmi�tir. Ba��k k�sm�nda “ polen ” ad� verilen �i�ek tozlar� bulunur.

Di�i organ �i�e�in ortas�nda yer al�r. Vazoya benzer. Di�i organ ; di�icik tepesi , di�icik borusu ve yumurtal�k olmak �zere �� b�l�mden meydana gelmi�tir. Yumurtal�kta ; di�i �reme h�cresi , yumurta ve tohum tasla�� bulunur.

B�TK�LER�N DO�AYA SUNDU�U TOHUM VE MEYVE

Bir �i�ekte erken organda bulunan �i�ek tozlar� ( polenler ) olgunla�t�� zaman �atlar ve �evreye yay�l�r. Polenler r�zgar , su , b�cekler ve ku�lar sayesinde ba�ka bir �i�e�in di�i organ�na ta��n�r. Bu olaya “ tozla�ma ” ad� verilir.

�i�ekli bitkilerde �reme, yumurtal�ktaki di�i �reme h�cresinin polendeki erkek �reme h�cresiyle birle�mesi sonucunda ger�ekle�ir. Polenlerde bulunan erkek �reme h�cresi , di�icik borusundan a�a��ya iner. A�a�� inen erkek �reme h�cresi yumurtal�ktaki di�i �reme h�cresiyle birle�ir. Bu olaya “ d�llenme ” ad� verilir. D�llenme sonunda tek bir h�cre olu�ur. Bu h�cre b�l�nerek �o�al�r ve tohumu meydana getirir. Tohumun i�inde bitki tasla�� ve besin bulunur. D�llenmeden sonra bitki tasla�� geli�erek meyveyi olu�turur. Tohumlar meyvenin i�inde bulunur. Tohum bir bitkinin neslinin devam�n� sa�lar.

B�TK�LER�N �NSAN YA�AMINDAK� �NEM�

�nsanlar bitkilerin k�k , g�vde , yaprak , �i�ek , meyve ve tohumlar�ndan yararlan�r.

Bu�day , arpa , yulaf , pirin� , m�s�r gibi bitkilere tah�l ad� verilir. Bunlar insanlar i�in �nemli bir besin kayna��d�r.

Nohut , bakla , mercimek , bezelye , fasulye gibi bitkilere baklagiller ad� verilir. Bu bitkilerin tohumlar�n� besin olarak kullan�r�z.

So�an , lahana , domates , biber , salatal�k , gibi bitkilere sebze ad� verilir. Patates , havu� , turp , yerelmas� gibi bitkilerin k�k ve g�vdelerinden besin maddesi olarak yararlan�r�z.

Elma , armut , incir , portakal , limon , �eftali , muz gibi bitkileri meyve olarak yeriz. Sanayide kullan�lan bitkiler de vard�r. Ay�i�e�i , soya fasulyesi ve pamuk tohumlar�ndan ya� elde edilir. Zeytinden de zeytinya�� elde edilmektedir.

�ay , kahve , �hlamur , nane , kekik , tar��n , papatya gibi bitkilerin yaprak ve tohumlar� i�ecek olarak kullan�l�r.

�ekerpancar� ve �eker kam��ndan �eker elde edilir. Menek�e , lale , g�l , papatya gibi s�s bitkileri park ve bah�elerde yeti�tirilir. Bu bitkiler �evremizin g�zellik kayna��d�r.

Ayr�ca �am , ceviz , me�e , g�rgen , gibi pek �ok odunsu g�vdeli a�a�tan kereste elde edilir.

�KL�M�N ve YET��ME ORTAMININ B�TK�LERE ETK�S�

Bitkilerin b�y�me , geli�me , �o�alma ve �r�n verme gibi �zellikleri iklim ile do�rudan ilgilidir. Bitkiler ya�ad�klar� ortama uyum sa�lar. Bitkiler bulunduklar� ortam�n nem , s�cakl�k ve toprak yap�s�na uygun k�k, g�vde ve yaprak geli�tirmi�lerdir. �rne�in bir ��l bitkisi olan kakt�slerin ortam�n a��r� s�cakl��ndan etkilenmemeleri i�in yapraklar� k��lm�� ve g�vdeleri su depo edecek �ekilde de�i�ikli�e u�ram��t�r.

�lkbaharda a�a� ve �i�ekler b�y�meye ba�lar. Tomurcuklar a�ar , yapraklar olu�ur. B�y�yen ve geli�en bitki , yaz mevsimi boyunca tohum olu�turur. A�a�lar�n �o�u sonbaharda yapraklar�n� d�ker. K��a girerken bitkilerde b�y�me durur.

Ya�� almayan yerlerde yeti�en bitkilerin yapraklar� i�ne gibidir. Bu bitkilerin k�kleri yeralt�ndaki suyu alabilmek i�in topra��n derinlerine iner. G�vdeleri dik y�kselir. Su kayb�n� �nlemek i�in g�vdeleri kal�n kabukla kapl�d�r.

Ya�� bol olan nemli yerlerde ve su kenarlar�nda yeti�en bitkilerin yapraklar� geni�tir. Bu bitkilerin �o�unlu�u otsu g�vdeli olur. K�kleri sa�akl�d�r.

HAYVANLARI DAHA �Y� TANIYALIM

HAYVANLARI NASIL GURUPLARIZ ?

�evremizde ya�ayan hayvanlar v�cut yap�lar�na g�re omurgal� hayvanlar ve omurgas�z hayvanlar olmak �zere iki b�l�m� ayr�l�r. Omurgal� hayvanlar�n v�cutlar�nda k�k�rdak doku ve kemiklerden olu�an iskelet sistemi vard�r. Omurga iskeletin bir b�l�m�d�r. �skeletin b�t�n b�l�mleri omurgaya ba�l�d�r.

OMURGASIZ HAYVANLARA �RNEKLER VEREL�M

Omurgas�z hayvanlar�n k�k�rdak ve kemiklerden olu�an iskeletleri yoktur. Baz� omurgas�z hayvanlar�n v�cutlar�nda iskelet g�revi g�ren de�i�ik yap�lar vard�r. �rne�in yenge�lerde bulunan sert kabuk ve b�ceklerdeki kitin ad� verilen �rt� iskelet g�revi yapar.

Omurgas�z hayvanlar�n bir b�l�m� karada bir b�l�m� suda ya�ar. Karada ya�ayan omurgas�z hayvanlar�n akci�erleri yoktur. Bu hayvanlar trake solunumu yada deri solunumu yaparlar. Suda ya�ayan omurgas�z hayvanlar ise solunga�lar�yla solunum yapar.

Omurgas�z hayvanlar yumurta ile �o�al�r. �ekirge , �r�mcek , kelebek , hamam b�ce�i , sivrisinek �evremizde g�rd��m�z omurgas�z hayvanlard�r. Ahtapot , yenge� , istakoz , midye , deniz kestanesi , denizy�ld�z� , s�nger , denizanas� ve mercanlar suda ya�ayan omurgas�z hayvanlara �rnektir. �nsanlar�n �evrelerinde s�k kar��la�t�klar� omurgas�z hayvanlar eklem bacakl�lar ve solucanlard�r.

Yenge� , istakoz , akrep , �r�mcek , k�rkayak , ar� , kar�nca ve kelebekler eklem bacakl�lar olarak adland�r�l�r. Eklem bacakl� hayvanlar kanatlar� ve eklem bacaklar�yla h�zl� bi�imde hareket ederler. Eklem bacakl� hayvanlar yumurta ile �o�al�r.

Eklem bacakl�lardan karasinekler ve sivrisinekler insanlara pek �ok hastal�k bula�t�rabilirler. Genelde pis ortamlarda bulunan ve �o�alan bu canl�lardan karasinekler insanlara tifo , kolera ve dizanteri gibi hastal�klar�n mikroplar�n� ta��r.

Sivrisinekler ise s�tma ad� verilen bir hastal�� sebep olan mikroplar� insanlara bula�t�rabilir.

Di�er bir eklem bacakl� hayvan olan ar� insanlara faydal� bir hayvand�r. Ar�lar�n �retti�i bir salg� olan bal �nemli bir besin kayna��d�r.

Nemli yerlerde ve sularda ya�an solucanlar da s�k kar��la�t��m�z omurgas�z hayvanlardand�r. Genelde toprak alt�nda ya�ayan toprak solucan� , toprak alt�ndaki bitki ve hayvan art�klar�yla beslenir. �nsanlar i�in zararl� olan solucanlar da vard�r. Bunlar insan v�cudunda asalak olarak ya�ar.

OMURGALI HAYVANLARA �RNEKLER VEREL�M

V�cutlar�nda kemik ya da k�k�rdaktan yap�lm�� omurgas� bulunan hayvanlara omurgal� hayvanlar denir. Omurgal� hayvanlar ; bal�klar , kurba�alar , s�r�ngenler , ku�lar ve memeliler olmak �zere be� guruba ayr�l�r.

BALIKLAR

Bal�klar�n bir k�sm� tatl� sularda ( g�l ve nehir sular� ) bir k�sm� da tuzlu sularda ( deniz ve okyanuslarda ) ya�ar. �zmarit , hamsi , istavrit , kalkan bal�� , palamut , l�fer gibi bal�klar tuzlu suda ya�ayan bal�klara �rnektir. Yay�n bal�� , sazan ve alabal�k ise tatl� sularda ya�ayan bal�klard�r.

Bal�klar�n v�cutlar� pullarla �rt�l�d�r. Solunga�lar� yard�m�yla solunum yaparlar , solunumlar� s�ras�nda suda bulunan oksijeni kullan�rlar. Bal�klar�n bir k�sm� yumurta ile �o�al�rken bir k�sm� da canl� do�um yapar. Y�zge�leri sayesinde suda hareket ederler.

KURBA�ALAR

Kurba�alar nehir ve g�l kenarlar�nda ya�ar. Kurak b�lgelerde pek g�r�lmezler. Kurba�alar�n derileri ince ve pulsuzdur. A��zlar�nda di� bulunmaz. Uzun arka bacaklar� sayesinde suda rahatl�kla y�zer. Kurba�alar et�il hayvanlard�r. K��k b�cekler ve t�rt�l ile beslenirler. Yumurta ile �o�al�rlar. Kurba�alar�n derilerinin ya�amalar� i�in nemli olmas� gereklidir. Bu nedenle ya�ant�lar�n�n bir b�l�m�n� su kenarlar�nda bir b�l�m�n� de suda ge�irirler.

S�R�NGENLER

Omurgal� hayvanlardan olan s�r�ngenlerin ba�l�calar� ; y�lan , kertenkele ve kaplumba�ad�r. S�cak b�lgelerde ya�ayan timsahlar da s�r�ngen hayvanlard�r. Timsahlar hem karada hem de suda ya�ar. Y�lanlar ve kaplumba�alar�n da hem karada hem suda ya�ayan t�rleri vard�r. S�r�ngenlerin ayaklar� k�sa ve yanlardad�r. Yerde s�r�nerek hareket ettiklerinden bu hayvanlara s�r�ngen hayvanlar ad� verilir. S�r�ngenlerin v�cutlar� sert pullarla kapl�d�r. Yumurta ile �o�al�rlar. Et�il ve ot�ul olanlar� vard�r. K�� uykusuna yatarlar.

KU�LAR

Ku�lar da omurgal� hayvanlard�r. K�mes hayvanlar� da ku� t�r� i�inde yer al�r. Bunlar di�er ku�lar gibi u�amaz. Yery�z�nde de�i�ik �zellikte �ok say�da ku� vard�r. B�lb�l , kanarya , saka gibi ku�lar �t�c� ku�lard�r. Kartal , akbaba , �ahin , ba�ku� gibi ku�lar y�rt�c� ku�lard�r. Kaz , �rdek , mart� , pelikan gibi ku�lar perde ayakl�d�r. Deve ku�u h�zl� ko�abilen bir hayvand�r. Horoz , tavuk , �rdek , hindi evcille�mi�tir.

Ku�lar�n v�cutlar� t�ylerle �rt�l�d�r. Ku�lar�n bir b�l�m� sonbahardan ba�layarak s�cak �lkelere g�� eder. B�t�n ku�lar akci�er solunumu yapar. Ku�larda hareketi kanatlar sa�lar. Ku�lar yumurta ile �o�al�r. Ku�larda di� yoktur. Ku�lar�n baz�lar� avlad�klar� hayvanlar�n etleriyle baz�lar� da bitkisel besinlerle beslenir.

MEMEL�LER

Yavrular�n� do�urarak d�nyaya getiren ve onlar� s�tle besleyen hayvanlara memeli hayvanlar denir. Koyun , inek , kedi , k�pek , at , maymun , yarasa , balina , gibi hayvanlar memeli hayvanlard�r.

Memeli hayvanlar�n bir b�l�m� otla beslenir. Bu nedenle bu tip hayvanlara ot�ul hayvan denir. Geyik , maymun , deve , koyun , ke�i , inek gibi hayvanlar ot�ul memelilerdir. Otla beslenen hayvanlar�n �ene yap�lar� ot koparmaya elveri�lidir.

Et yiyerek beslenen memeli hayvanlara etobur memeliler denir. �eneleri kuvvetli , di�leri uzun ve sivridir. Et yiyerek beslenen hayvanlar�n b�y�k bir b�l�m� yabanidir. Kedi , k�pek , aslan , kaplan , kurt ve �akal etle beslenen memeli hayvanlard�r.

Kesici di�leri �ok geli�mi� olan fare , sincap , tav�an , kunduz gibi hayvanlar kemirici memelilerdir. Kemirici memeliler bitkilerin k�k ve g�vdelerini kemirerek beslenir.

Yarasa u�abilen memeli hayvand�r. Yarasalar�n i�itme duyular� �ok geli�mi�tir. Ma�aralarda ya�ar. B�ceklerle beslenir.

Yunus , balina ve fok suda ya�ayan ve y�zen memeli hayvanlard�r. Derilerinde k�l ve t�y yoktur.

Kelebek , ku� ve yarasalar karada ya�ar. Kanatlar� vard�r ve u�arlar. Buna ra�men kelebek ve yarasa ku�lar gurubunda de�ildir. ��nk� kelebek omurgas�z hayvand�r. Yarasalar ise canl� do�um yapt�klar�ndan memeli hayvanlar gurubuna girer.

OMURGALILARIN YA�ADI�I ORTAMLAR

KARADA YA�AYAN HAYVANLAR

K�pek , at , y�lanlar�n bir b�l�m� , aslan , tav�an , inek , e�ek , koyun , ke�i , kurt , fil , kanguru , kaplumba�alar�n bir b�l�m� , kertenkele , deve geyik gibi hayvanlar ile ; ser�e , leylek , atmaca , g�vercin , karga gibi ku�lar karada ya�ar.

SUDA YA�AYAN HAYVANLAR

Suda ya�ayan y�zlerce hayvan t�r� vard�r. Bunlar�n ba��nda bal�klar gelir. Bal�klar deniz , g�l ve akarsularda ya�ar. Suda ya�ayan memeli hayvanlar da vard�r. K�pek bal�klar� , balinalar , yunus bal�klar� suda ya�ayan memelilere �rnektir.

HEM KARADA HEM SUDA YA�AYAN HAYVANLAR

Bu hayvanlar ya�amlar�n�n bir b�l�m�n� karada bir b�l�m�n� de suda ge�irir. Su kaplumba�as� , kurba�a , su y�lan� , timsah , kaz , �rdek , mart� , pelikan , karabatak ve penguen hem suda hem de karada ya�ayan hayvanlard�r.

HAYVANLARIN �NSAN YA�AMINDAK� �NEM�

Hayvanlardan besin ve giysi ham maddesi sa�lan�r. Kimi hayvanlar�n g�c�nden yararlan�l�r. �nek, koyun ve ke�inin s�t�nden yararlan�r�z. Tavuk , hindi , kaz ve �rde�in etinden ve yumurtas�ndan yararlan�r�z. Uskumru , l�fer , palamut , hamsi , alabal�k , sazan bal�� gibi bal�klar�n etinden yararlan�r�z. Ar�lar�n �retti�i bal da �nemli bir besin kayna��d�r.

Beyaz ay� , tilki , sincap gibi hayvanlar�n derilerinden k�rk , manto ve ceket yap�l�r. Ancak yanl�� avlanma nedeniyle bu hayvanlar�n say�lar� g�� ge�tik�e azalmaktad�r. S��r , y�lan ve timsah derisinden ayakkab� , �anta ve kemer yap�l�r.

Hayvanlar�n g�c�nden de yararlan�r�z. At , deve , kat�r , manda ve e�ek g�c�nden yararlan�lan hayvanlardand�r. Bu hayvanlar y�k ta��mada ve tar�m topra��n� s�rmede kullan�l�r.

10:25 - Aral�k 16, 2007 - yorum { 0 } - yorum yaz

written by bilimhaberleri

Aral�k 15, 2007

Omurgal�lar - Memeliler

Kategori: Biyoloji Ders Notlari

OMURGALILAR

Omurgal�lar, s�rtlar� boyunca uzanan omurgalar�yla t�m �b�r hayvanlardan ayr�l�r. Omurga, k�k�rdaktan, kemikten ya da her ikisinden olu�an iskeletlerinin en �nemli b�l�m� ve temel eksenidir. Omurgal�lar genellikle omurgas�zlardan daha iri ve daha karma��k yap�l�d�r.

�lk omurgal�lar yakla��k 510 milyon y�l �nce ortaya ��kan ilkel bal�klard�r. Omurgan�n kaslarla hareket ettirilebilen esnek bir destek olu�turdu�u, b�ylece bu hayvanlar�n h�zl� y�zmesine olanak sa�lad�� d��n�lmektedir. Omurga ayr�ca, i�indeki kanalda yer alan ve sinir sisteminin en ya�amsal b�l�mlerinden olan omurili�i korur. Omurilik, g�vde ve uzant�lar� ile beyin aras�nda bir sinir k�pr�s� kurar.

Bu geni� hayvan grubu bal�klar, amfibyumlar, s�r�ngenler, ku�lar ve memelilerden olu�ur.

MEMEL�LER (MAMAL�A)

Yavrular�n� s�t salg�layan g��s bezleriyle beslediklerinden bu hayvanlara Mammalia ad� verilmi�tir. Bu hayvanlar Jura'da memeli benzeri s�r�ngenlerden (Synapsida alt s�n�f�n�n Therapsida tak�m�ndan) ayr� bir dal �eklinde meydana gelmi�lerdir. Bu gruptaki hayvanlar�n temel �zelliklerinden birisi de t�m�n�n v�cudunda az yada �ok say�da k�l�n bulunmas�d�r.

Memeliler �� ana gruba ayr�l�r. Bunlar�n aras�nda tekdelikliler yada yumurtlayan memeliler olarak tan�nan grup ornitorenk ve ekidnelerden olu�ur. Bu ilgin� hayvanlar�n yavrular�, k��lar gibi yumurtadan ��kar, ama sonra anne s�t�yle beslenir.

�kinci grupta keseliler yer al�r. Keselilerin yavrular� �ok az geli�mi� olarak do�ar. Yeni do�anlar�n uzunlu�u genellikle 6 santimetreyi a�maz. Ba�l�ca keseliler aras�nda opossum, tasmanya�eytan�, bandikut, kuskus ve kangru say�labilir.

Eteneli memeliler en geni� memeliler grubunu olu�turur. Plasenta ad�yla da tan�nan etene, annenin i�inde geli�en ve yavru ile anne aras�nda k�pr� kurarak do�ana kadar yavruyu besleyen bir organd�r. Eteneli memeliler ba�l�ca 10 grup alt�na toplanabilir:

B�cek�iller (Insectivora) en �ok eski d�nyada bulunmakla birlikte bir �l��de Kuzey Amerika’ya da yay�lm��t�r. K�stebekler, kirpiler ve sivrifareler en bilinen �yeleridir.

Yarasalar (Chiroptera), u�an memelileri kapsar. Hemen hemen b�t�n iri yarasalar meyveyle beslenirken, k��klerinin �o�u b�cekleri avlar.

Primatlar (Primates) maymunlar ve insanlardan olu�ur. Geli�mi� beyinleri ve el becerileriyle dikkat �ekerler.

Di�sizler (Edentata) ya di�ten t�m�yle yoksundurlar yada a��zlar�nda basit yap�l� birka� di� ta��rlar. Armadillo, kar�ncayiyen ve tembelhayvan bu grubun �yeleridir.

Kemiriciler (Rodentia) t�r ve birey say�s� en �ok olan memelilerdir. T�r say�s� 4000’i a�an memelilerin yar�s�ndan �o�unu kemiriciler olu�turur. Kobay, fare ve s��an�n yan� s�ra oklukirpi, kunduz ve sincap da kemiriciler aras�nda yer al�r.

Et�iller (Carnivora) aslan, kaplan, pars, s�rtlan, sansar, ay�, kedi, ve k�pe�i de i�eren y�rt�c� hayvanlard�r. Denizde ya�amaya b�y�k bir uyum g�steren foklar ve morslar ise genellikle y�zge�ayakl�lar (Pinnipedia) ad�yla ayr� bir grupta toplan�r.

Balinalar (Cetaca) hemen hemen t�m�yle k�ls�z, bal�k bi�imdeki memelilerdir. Suyun d��nda ya�ayamazlar. Ger�ek balinalar�n yan� s�ra yunuslar ve musurlar da bu grupta yer al�r. Mavi balina ya�ayan en iri hayvand�r.

Filler (Proboscidea) g�n�m�ze yaln�z iki t�r�yle ula�abilmi� kara hayvanlard�r.

Tektoynakl�lar (Perissodactyla) at, e�ek, zebra, tapir ve gergedandan olu�urlar. Toynaklar, bu ve sonraki grubun ayak parmaklar�n� �evreleyen, kal�nla�arak ba�kala��ma u�ram�� t�rnaklar�d�r.

�ifttoynakl�lar (Artiodactyla) deve, geyik, z�rafa, s��r, antilop, ke�i ve koyun gibi gevi�getirenlerin yan� s�ra domuz, pekari ve suayg�r� gibi gevi�getirme �zelli�i bulunmayan hayvanlar� da kapsar.

KARAKTER�ST�K �ZELL�KLER�

1. V�cutlar� genel olarak belirli zaman aral�klar�nda d�k�len k�llarla kapl�d�r. Derilerinde ter, ya�, koku ve s�t bezleri gibi �e�itli salg� bezleri bulunur. Baz� memelilerin v�cut ve kuyruk k�s�mlar�nda s�r�ngenlerinkine benzeyen pullar vard�r.

2. Balinalar (Cetacea) ve Deniz inekleri (Sirenia) gibi deniz memelileri d��nda kalanlarda d�rt �ye vard�r. Bu deniz memelilerinde arka �yeler kaybolmu�tur. Her bir �yede 5 veya daha az say�da parmak bulunur. Gerek �yeler ve gerekse parmaklar �e�itli ya�am bi�imlerine g�re, �rne�in, y�r�mek, ko�mak, t�rmanmak, y�zmek, u�mak ve ka�mak gibi g�revleri yerine getirecek �ekiller kazanm��lard�r. Parmak u�lar�nda boynuz yap�s�nda t�rnak ve toynaklar, parmak altlar�nda ise etli yast�klar mevcuttur.

3. �skelet iyi bir �ekilde kemikle�mi�tir. Kafataslar�nda 2 oksipital kondil, boyunlar�nda 7 tane omur bulunur. Kuyruklar� uzun ve hareketlidir.

4. Her iki �enede de mevcut olan di�lerin k�k k�s�mlar� �ukurluklar i�erisine g�m�l�d�r. Di�ler beslenme durumlar�na g�re �e�itli �ekiller g�sterir. Baz�lar�nda di�ler bulunmaz. Dilleri �o�unlukla hareketlidir. G�zlerinde hareketli g�z kapaklar�, kulaklar�nda etli bir d�� kulak k�sm� bulunur.

5. Kalpleri 2 kulak��k ve 2 kar�nc�k olmak �zere 4 odac�kl�d�r. Ku�lar�n tersine bunlarda yaln�z sol aort k�k� bulunmaktad�r. alyuvarlar� yuvarlak ve �ekirdeksizdir.

6. Solunumlar� yaln�z akci�erlerle olur. Larinkste ses ��karmaya yarayan ses telleri bulunur. Kalp ve akci�erlerin yer ald�� g��s bo�lu�unu kar�n bo�lu�undan ay�ran ve diyafram ad� verilen kasl� bir b�lme vard�r. B�yle bir yap� memeliler d��nda hi� bir hayvan grubunda g�r�lmez (ku�lardaki b�lme kasl� de�ildir).

7. V�cut s�cakl�� sabittir ve �evre ko�ular�na ba�l� olarak de�i�iklik g�stermez (Homoiothermus). V�cut s�cakl�� metabolizma sonucunda sa�lan�r (endeterm). V�cut �zerinde bir k�l �rt�s�n�n varl��, deri alt�nda v�cudu saran bir ya� tabakas�n�n bulunmas� ve kirli kan ile temiz kan dola��m�n�n birbirlerinden t�m�yle ayr�lm�� olmas�, v�cut s�cakl��n�n de�i�mezli�ini sa�layan �zelliklerinden baz�lar�d�r.

8. Sidik keseleri vard�r ve bo�alt�m maddesi s�v� haldedir.

9. Beyinleri geli�mi�, cerebrum ve cerebellum k�s�mlar� olduk�a b�y�kt�r. Beyinden 12 �ift sinir ��kar.

10. Erkeklerinde bir kopulasyon organ� (penis) mevcuttur. Testisleri genellikle kar�n bo�lu�u d��nda yer alan ve scrotum ad� verilen torbalar i�erisinde bulunur. Yumurtalar� k��k ve kabuksuzdur. Yumurtan�n geli�mesi yumurta kanal� (ovidukt)'n�n de�i�mesiyle meydana gelen d�l yata��nda (uterus) tamamlan�r. Amnion, korion ve allantois gibi embriyonik zarlar mevcuttur. Genellikle embriyoyu uterusa ba�layarak onun beslenmesini ve solunumunu sa�layan bir plasenta bulunmaktad�r. yavrular do�umdan sonra di�i hayvan�n s�t bezlerinden salg�lanan s�t ile beslenir.

-Memeliler s�r�ngenlerden meydana gelmi� olmalar�na kar��n onlardan bir �ok yap�sal farkl�l�klar g�sterirler. Bu farkl�l�klar�n en �nemlileri �unlard�r:

11. Memelilerde v�cut �rt�s� olarak pullar yerine k�llar bulunur. Yaln�z baz� memelilerin v�cutlar�nda ve kuyruk b�lgelerinde s�r�ngenlerden kalma bir �zellik olarak hala pullar mevcuttur.

12. Memelilerin kafatas�nda iki oksipital kondil bulunur (s�r�ngenlerde bir tane) ve beyin kutusu daha b�y�kt�r.

13. Memelilerde g��s bo�lu�u ile kar�n bo�lu�unu birbirinden ay�ran kasl� bir diyafram vard�r

14. Memelilerde alt �ene kemi�i bir par�a halindedir (s�r�ngenlerde �ok say�da).

15. Memelilerde alt �ene kemi�i do�rudan kafatas� ile eklem yapmaktad�r (s�r�ngenlerde quadratum ile eklem yapar).

16. Memelilerin orta kula��nda incus, malleus ve stapes olmak �zere ��l� bir kemik zinciri vard�r (s�r�ngenlerde yaln�z stapes kar��l�� olan Columella i� kulakta bulunur, di�er iki kemik �ene ile birle�mi�tir).

17. Memelilerde belirli zamanlarda d�k�len di�ler bulunur (s�r�ngenlerde di�ler belirli zamanlarda de�i�tirilmez).

18. Memelilerde kalp d�rt odac�kl�d�r ve yaln�z sol aort k�k� mevcuttur.

19. Memelilerde ses kutusu �ok iyi geli�mi�tir (s�r�ngenlerde k�relmi�tir).

20. Memeliler yavrular�n� salg�lad�klar� s�t ile beslerler.

21. V�cutlar�nda k�llar�n bulunmas�, g�rme, i�itme ve koku alma duyular�n�n �ok geli�mi� olmas�, beyinlerindeki cerebrum ve cerebellum k�s�mlar�n�n geli�mi�li�ine ba�l� olarak t�m faaliyetleri iyi bir �ekilde koordine edebilmesi, ��renme ve ��renilen �eylerin hat�rda tutulmas�na yarayan bir bellek olu�umu ise memelilerin ku�lardan daha evrim ge�irmi� olduklar�n� kan�tlayan �zelliklerdir.

20:19 - Aral�k 15, 2007 - yorum { 0 } - yorum yaz

written by bilimhaberleri

Aral�k 15, 2007

Canl�lar�n Besin Zinciri

Kategori: Biyoloji Ders Notlari

Canl�lar�n Besin Zinciri

Beslenme basama��; bir ekosistemdeki beslenme zincirinin a�amalar�ndan her davran��lar�na g�re de�i�ik basamaklarda s�f�rland�r�l�r. �lk ve en alt basamakta fotosentezyoluyla kendi besinini kendisi �retebilen ye�il bitkiler ( �reticiler) bulunur. Bitkiler ya dabitkisel �r�nler, ikinci basamaktaki ot�ul hayvanlar taraf�ndan yenir. ��nc� basamakta, ot�ullar� yiyen birincil et�iler, d�rd�nc� basamakta da birincil et�ileri yiyen ikincil et�iler yer al�r. Canl�lar�n �o�u birka� beslenme basama��nda birden beslendi�i i�in , le�le yada bitkisel �r�nler de beslenir. Baz� ot�ullar da zaman zaman hayvansal �r�nleri yer. Baktariler ve mantar gibi ��r�k��l canl�lar�n, �lm��, ilk basamaktaki bitkilerin yararlanabilece�i besinler haline getirilmesi ise ayr� bir beslenme basama��n� olu�turur.

Beslenme zinciri ekolojide, madde ve enerjinin bir canl�dan �b�r�ne yiyecek bi�imde aktar�lma dizisi. Canl�lar�n �o�u yaln�zca bir tek hayvan ya da bitki t�r�yle beslenmedikleri i�in, beslenme zinciri ilk halkas�d�r. Et�il beslenme zincirinde bitkilerle beslenen (ot�ul) bir hayvan� daha b�y�k bir hayvan yer ve ielk besin kayna��ndan gelen madde ve enerji bu et�il hayvana aktar�lm�� olur. Asalak beslenme zincirinde, k��k bir canl�, kendisinden daha b�y�k olan kona��n bir b�l�m�yle beslenirken kendisi de daha k��k asalaklar�n kona�� olabilir. ��r�k��l beslenme zincirinde ise mikroorganizmalar �l� organik maddelerle beslenerek ya�amlar�n� s�rd�r�r.

Beslenme zincirinin halkalar�n� olu�turan her beslenme basama��nda �s� bi�iminde bir enerji kayb� olaca��ndan bir beslenme zincirinde en �ok d�rt ya da be� basamak bulunabilir. N�fus yo�unlugun �ok y�ksek oldu�u b�lgelerde ya�ayan insanlar, tah�l yiyen hayvanlar yerine do�rudan tah�llar beslenerek beslenme zincirinin bir halkas�n� azaltt�klar�ndan, toplam yiyecek arz�n� artt�rm�� olurlar. Beslenme zincirine kadar k�sal�rsa son t�keticiye ula�an toplam enerji miktar� da o kadar artar.

Bitkiler gibi kendi besinini �retme yetene�i olmayan hayvanlar, ya�amlar�n� s�rd�rebilmek i�in ba�ka canl�lar� yemek zorundad�r. Bu y�zden do�adaki yabani hayvanlar�n ya�am� genellikle ba�ka bir hayvanlar�n ya�am� genellikle ba�ka bir hayvana yem olarak son bulunur.�rne�in ot yiyerek beslenen bir tav�an g�n�n birinde bir tilkiye yem olur, tilki �l�nce de onun le�ini bu kez sinek kurt�ular� ile le�b�cekleri yiyip bitirir. Bitkilerden ba�lay�p �e�itli hayvanlar�n birbirini yemesiyle s�r�p giden bu ili�kiyi �evirebilir (ekoloji) uzmanlar� beslenmezinciri olarak adland�r�l�r.

Do�ada tek t�r yiyecekle beslenen hayvan pek azd�r. Tav�an yaln�z otlar� de�il yabani meyveleri a�a�lar�n yaprak ve filizlerini de yiyebilir. Tilki ise tav�andan ba�ka fareleri, ��anlar�, k�mes hayvanlar�n� ve b�cekleri yiyerek beslenir. Bu nedenle, �ok karma��k olan bu ili�kiler a��n� anlayabilmek i�in, pek �ok besin zincirin aras�ndaki ba�lant�y� kurmak gerekir. �evre Bilim Uzmanlar� bu ba�lant�y� g�stermek i�in, canl�lar�n adlar�n� ya da resimlerini oklarla birle�tirerek ayr�nt�l� �emalar �izerler. Genellikle bir �r�mcek a�� kadar karma��k olan bu �emalar a�� denir.
Asl�nda da�a son derece karma��k oldu�u i�in �er�e�e birebir uyan bir beslenme a�� izmek �ok g��t�r. Bu a�a kat�lacak her yeni hayvan ba�ka bir canl�y� yedi�inden ya da ba�ka bir canl�ya yem oldu�undan, a�a eklenecek oklar�n sonu gelmeyecektir. �evrebilimciler bu g��l�� yenmek i�in genellikle bir hayvan�n yaln�zca temel yiyeceklerini ya da belli bir bitki t�r�n� yiyen belliba�l� hayvanlar� g�stermekle yetinirler.

Beslenme a��n�n �izilmesiyle, do�adaki bu karma��k ili�kinin baz� notlar� a��kl��a kavu�ur. Enerjisini g�ne� ��ndan hammaddelerini topraktan ve sudan alarak kendi besinini kendisi �retebilirler ye�il bitkiler genellikle en alt basama�a yerle�tirilir. Temel olarak bitkiyle beslenen tav�an ve s��an gibi hayvanlar bir �st basamakta toplanabilir. Bunlar ot�ul hayvanlard�r. Daha �ok �b�r hayvanlar� yiyerek beslenen gelincik ve bayku� gibi hayvanlar ise daha yukar�daki basamakta yer al�r. Bunlar et�ilerdir. Ot�ullar ile et�iller aras�ndaki basama�a da hem bitki hem hayvan yiyen porsuk, tilki gibi hayvanlar yerle�tirilir. Bunlarda hep�iler’dir.
Beslenme basama�� denen bu a�amalar�n belirlenmesinden sonra beslenme a�� karmakar��k bir �izgiler yuma�� olmaktan ��karak d�zenli bir �emaya d�n��r. Bu �emaya bak�ld��nda, bitkilerden ot�ulara ve et�ilere do�ru gidildik�e her basamakta daha az sayada canl� oldu�u a��k�a g�r�lebilir. Bu nedenle, taban� geni� tepesi dar olan bu �ekil bir piramidi and�r�r. Bu beslenme piramidinin taban�nda yaprak, ot, �i�ek ve a�a�lar�yla kalabal�k bir bitki toplulu�u, tepesinde ise yaln�zca bir iki gelincik yada bayku� vard�r.

Yukar�da s�z� edilen hayvanlar�n �o�u ormanda ya�ad�� i�in, �izilen bu piramit bir orman b�lgesi beslenme a��d�r. Ama ��llerde tropik ormanlara var�ncaya kadar, her ya�am ortam� i�in beslenme a�� izilebilir. �rne�in denizlerdeki beslenme a��n�n en alt basama��nda bitkisel plankton ya da fitoplankton denen �ok k��k bitkiler yer al�r. K��k bal�klar ve �b�r deniz ara basamaklard�r. En tepede ise k�pekbal�klar�, katil balinalar gibi iri ve y�rt�c� hayvanlar bulunur.

Beslenme a�lar�n�n incelenmesi bilim adamlar�na bir�ok a��dan yard�mc� olur. S�z gelimi bir ormandaki ayn� t�rden b�t�n a�a�lar kesildi�inde ne olaca��n� �nceden g�rebilmek i�in o orman�n beslenme a�� izilir. E�er az bulunun bir hayvan t�r� bu a�a�lardan beslenen hayvanlar� yiyerek ya��yorsa, b�yle bir kesim bu t�r�n ya�am�n� tehlikeye atacakt�r. �evre korumac�lar bir t�r� ya da b�lgeyi en iyi nas�l koruyabileceklerine karar verirken, beslenme a�lar�ndan ve benzeri y�ntemlerden �ok yararlan�rlar.
B�t�n canl�lar hayatlar�n� s�rd�rebilmek i�in besin maddelerini t�ketmek zorundad�r. Bazi canl�lar bu besinlerinin �o�unu kendi v�cutlar�nda �retirler. B�yle canl�lara ototrof denir. Bir �ok canl� ise gerekli besinleri d�� ortamdan haz�r olmak zorundad�r. B�yle canl�lara ise hetteraf denir. �� e�it besin vard�r.

B�t�n h�crelerin en �nemli enerji kaynaklar�d�r. Genel form�lleri cn (H2 O) ile g�sterilir. Bu form�lde glikoz i�in “n” yerine b yazarsak C6 H12 I6 solunum �r�nleri H2 O ve CO2 dir. Karbonhitradlar, bitkilerde h�cre �eperinin yap�s�n� olu�turarak b�t�n canl� h�crelerde zar�n yap�s�na kat�larak ONA ve RNA da bulunarak yap�sal fonksiyon da g�r�l�r. Yap�s�ndaki �eker molek�l�n�n say�s�na g�re �� e�it �eker vard�r.

a) Monosakkoritler (Tek �ekerler): Basit �ekerlerde denir. ��erdikleri karbon atom say�s�na g�re 6 karbonlu olanlar (eksozlar); Glikoz, Fruktoz, Monosakkoritler, Disakkorit ve polisakkar�tlerin yap� ta�� (monomeri) dirler.
Glikoz: Serbest olarak bol, �z�m ve incirde bol bulunur. B�t�n polisakkaritlerin yap�s�n� olu�turur.

Fruktoz: Bol ve olgun meyvelerde bol bulunur. S�t �ekeri denir. Bunun i�in hayvansal bir besin maddesidir.
Riboz: RNA n�n ATP nin ve baz� enzimlerin yap�s�nda bulunur. Deoksiriboz ise DNA n�n yap�s�nda bulunur.

b) Disokkaritler (�if �eker) �ki monosakkaritin birle�erek meydana getirdi�i �ekerlerdir.

Maltoz (molt �ekeri) = Glikoz+Glikoz
Laktoz (s�t �ekeri) = Glikoz+Galaktoz
S�kroz (sokkaroz = �a� �akari) Glikoz+Fruktoz
Maltoz ve s�kroz bitkilerinden, Loktoz da insan ve memeli hayvanlardan sa�lan�r.
Palisakkaritler = �ok say�da glikozun ba�lanmas�yla olu�urlar. Yeni glikozun dehidrosyon olu�mu� polimarlerdir.
Glikoz+Glikoz+ .............. + Glikoz _______ Polisakkorit + (n-1) H2 O

Hepsi ayn� yap� maddesinden olu�tu�u halde fiziksel ve kimyasal �zellikleri farkl�d�r. ��nk�, glikoz mol�k�llerinin herbirine ba�lanma bi�imleri farkl�d�r.

Ni�asta: Bitki h�crelerinde bulunur, hayvan h�crelerinde bulunmaz. Suda erimez. Ba��rs�k epitelinden do�rudan do�ruya kanage�mezler. Bitkilerin depo etti�i besin maddesidir. Hayvanlar�n �o�u sindirerek enerji hammaddesi olarak kullan�r.

Sel�loz: Bitki h�crelerinde bulunur. Suda erimez. Ba��rsak epitelinden do�rudan kana ge�mez. Gevi� getiren memelilerde, baz� ku�larda ve termitlerde (beyaz kar�ncalar) sindirilerek kullan�l�r. A�a�lar�n yap�s�n�n yakla��k %50 si selulozdur.

Glikojen: Hayvan h�crelerinde bulunur ve hayvansal ni�asta da denir. En fazla karaci�er ve kaslarda bulunur. Hayvanlar�n en h�zl� kullan�ld�� yedek enerji deposudur. Suda ��z�n�r.

2) Ya�lar (Lipidler): Lipidler C, H, O atomundan meydana gelir. Baz�lar�nda fosfor ve azot gibi elementler de yer al�r. Yap�s�ndaki oksijen oran� �ekerden azd�r. Yap�lar�nda ya� asitleri gliserol ve ba�ka baz� maddeler bulunur.

3 ya� asidi+1 Gliserol _______ ya�+3 H2O

Ya� asitleri gliserol ile ester ba�lar�yla ba�lan�r ve su a��a ��kar�llar (dehidrosyon) Bir gliserol ba�lanan ya� asitleri ayn� olabilece�i gibi farkl� da olabilir. Bundan dolay� ya�lar�n bir�ok t�revi meydana gelmi�tir.

Ya�lar suda hi� ��z�nmez ya da �ok a� ��z�n�rler. Aseton, eter, kloroform, benzen ve alkol gibi organik ��z�c�lerde ��z�n�rler.
H�crede enerji ve yap� maddesi olarak (h�cre zar�) kullan�l�r. Ayr�ca deri alt�nda �s� kayb�n�n �nlenmesinde ve hayvanlarda �e�itli organlar�n d�� k�sm�n�n korunmas�nda g�revlidir. Solunumla yak�lmalar� (oksidosyonlar�n) sonucunda fazla miktarda mitebolik su a��a ��kar�rlar. Bunun i�in �zellikle k�� uykusuna yatan uzun s�re g�� eden ve suyun az oldu�u ortamlardaya�ayan iyi bir depo ve enerji hammaddesidirler. Ayn� zamanda hafif oldu�undan u�mada hayvana avantaj sa�larlar.

Ya�lar�n y�k�m� ve kullan�m� uzun s�rd��nden h�creler enerji kayna�� olarak karbonhitratlardan sonra tercih edilirler.

En �nemli lipidler ya� asitleri, ya�lar (n�tr ya�lar�) fosfolipidler, steroidlerdir. Ya� asitleri en basit lipidled olup, uzun karbon zincirlerinde olu�urlar. Karbonlar aras�ndaki b�t�n ba�lar tekli ise doymu�, �ift ba� varsa doymam�� ya� asitleri diye adland�r�l�rlar. Genellikle s�v� ya�lar bitkisel kaynakl� olup, doymam�� ya� asitleri i�erirler. Kat� ya�lar ise genellikle hayvansal kaynakl� olup, doymu� ya�lar asitleri i�erirler. Doymam�� ya�lar�n y�ksek s�cakl�k ve bas�n�ta hidrojenle do�rulmas�nda margarinler elde edilir.Oleik asit, zeytinya�� ba�ta olmak �zere bir�ok ya��n yap�s�nda bulunan, 18 karbonlu doymam�� bir ya� asitidir. Linoleik asit ise en�ok tohumlarda bulunan dolmam�� ya� asitidir.

Butirik asit tereya��nda, palmatik asit ise hem bitkisel hem hayvansal ya�larda bulunabilen doymu� ya� asitleridir.
Steroidler zorlar�n yap�s�na kat�ld�� gibi vitamin ve hormon olarak da g�rev al�rlar. Fosfolipidler h�cre zar�n�n �nemli yeap� elemanlar�d�r.

Yap�larda C, H, O ve N bulunur. Baz�lhar�nda 5 de yer al�r. Yap� ta�lar� 20 �e�it amino asittir. Basit bir protein y�zlerce amino asitin birle�mesi sonucu meydana gelir. H�crelerin mokromelek�llerinde olup, temel yap� maddesidirler. Solunumla ancak zor durumlarda yak�l�rlar. Solunum �r�n� olarak H2 O �re �rik asit H2S, CO2 ve NH3 gibi art�klar olu�tururlar.

Amino asitlerin genel form�lleri

Form�ldeki “R” (radikal= k�k) grubu 20 �e�it amino asitin hepsinde farkl�d�r.

B�t�n amino asitlerde karboksit ve amino grubu bulundu�u i�in proteinler ve amino asitler hem baz �zelli�i g�sterirler. Proteinle n say�da (50-3.000 aras�nda) amino asitin ba�lar� ile birle�mesinden olu�urlar.

A+...........................+A. Asit.......................Protein (Polipeptit)+(n-
1) HO2

Proteindeki amino asitler birbirine ba�layan ba�a peptid ba�� denir. Peptit ba�� 1. Amino asitin karboksil grubu ile 2. Amino asitin amin grubu aras�nda meydana gelir ve bu s�rada bir su a��a ��kar. Peptit ba�lar�n�n t�m� ayn�d�r. Ama miktar�na ba�l� olarak de�i�ir.

Proteinler yap�c� ve onar�c� molek�llerdir. Az miktarda da enerji verici olarak kullan�rlar. Organizmalar ancak uzun s�ren bir a�l�kta proteinleri solunumda fazlaca y�kmaya ba�larlar. Bu durumda h�crelerin protein sentezi protein y�k�m�ndan azd�r. Her canl� h�cre kendi proteinini sentezlemek zorunda ��nk� proteinlerdeki amino asit s�ras�n� DNA belirler.

H�crede olu�an proteinlerin bir k�sm� enzim bir k�sm� hormon k�sm� ant�kar, bir k�sm� ise yap�sal g�revler �zere �zelle�memi�lerdir. Yap�sal proteinler h�crenin �e�itli organellerinin yap�s�da da bulunur.

H�cre zar�n�n yap�s�nda lipoprotein, glikoprotein gibi farkl� protein bile�ikleri vard�r.

V�cutta d�zenle�tirici fonksiyon g�r�rler. Baz�lar� enzimlerinin yap�s�na kat�l�r. Sindirim sisteminde direk kana emilirler. Ye�il bitkiler ihtiya� duyulduklar� vitaminleri kendileri sentezler. �nsanlar ve hayvanlar vitamin sentezi �ok azd�r. Sadece baz� provitaminleri ger�ek vitaminlere �evirebilinler. �o�u vitamini d��ar�dan haz�r almalar� gerekir.

Vitaminler �ok az miktarda bile etkili olurlar. Eksikliklerinde �e�itli aksakl�k ve hastal�klar ortaya ��kar. �o�u zaman vitamin al�nca ilgil aksakl�k ge�er. Ancak geli�me d�nemindeki aksamlar kal�c� sonu�lar do�rulabilir.
Vitamin Ad� | �nledi�i Aksakl�k
A vitamini Gece k�rl��
D vitamini Re�itizm (Kemiklerde bozukluk)
E vitamini K�s�rl�k ve �reme bozuklu�u
K vitamini Kan�n p�ht�la�mas�
B vitamini Beri beri kans�zl�k
C vitamini Skorb�t (di� etinde kanama)
PP vitamini Pellegra deri hastal��

Vitaminler suda ve ya�da eriyen olarak ikiye ayr�l�r. A D E ve K vitaminleri ya�da ��z�n�rler. Biraz daha uzun s�re bozulmadan kalabilirler. Bunun i�in karaci�erde depolan�r.

Bu grubu vitaminleri ve C vitamini suda ��z�n�r. Uzun s�re kalamaz. �zellikle C vitamini taze al�nmal�d�r. Is�tmakla, bekletmekle, metollere temasla de�erlerinden kaybederler. Depolanmazlar, fazlas� at�l�r.

Et, karaci�er, s�t, ye�il sebzeler, b�t�n taze meyveler, tah�l �r�nleri, peynir, tereya��, bal�k ya�� vb. Ye�il salatalar an zen�in vitamin kaynaklar� kabul edilirler.

Su ve madensel tuzlard�r. Hem canl� vucudunda hem de cans�z ortamda bulunur. K��k molek�ll� olup devaml� ve yeterince bulunurlar.

�norganik maddelerdir. Sindirilmeden direk olarak kana al�n�rlar. Enzimlerin yap�s�na kat�l�rlar. Vitaminler birlikte d�zenle�tirici olarak g�rev yaparlar. V�cudumuzda CI, P, S ve N elementlerinin asit bile�ikleriyle Na, K, Ca, Mg, Fe, Mn ve Cu metollerinin baz �zelli�indeki bile�iklerine rastlanmaktad�r.

Organizmada az da olsa 15 kadar mineral maddeye ihtiya� duyulur. Mineral maddelerin v�cut i�indeki g�revini �� ba�l�k alt�nda toplayabiliriz.

1) V�cut i�indeki bir �ok enzimin ve hemoglobin gibi molek�llerin yap�s�n� olu�tururlar. Bunlar demir (Fe) ve fosfor (P) gibi elementlerdir.

2) Kemiklerin ve di�lerin normal olarak geli�mesini sa�lar. Bunlar i�in gerekli olan madensel maddeler, kalsiyum (Ca), fosfor (P) ve ma�nezyum (Mg)

3) V�cut ve h�cre s�v�s�n�n osmatik bas�nc�n� d�zenler. Bunlardan h�cre i�i s�v�da Sodyum (Na), klor (C�), h�cre d�� s�v�da potosyum (K), magnezyum (Mg) ve fosfor (P)

V�cudumuzun en �nemli maddelerden biri sudur. Ya�a g�re v�cutlar�n�n %40 - %75 sudur. Bu su d��ar�dan al�nd�� gibi, vucutta ara �r�n olarak olu�ur, B�t�n h�creler bir sulu ��zeltide bulunur. Her t�r madde de�i�im “doku s�v�s�” denilen bu ��zeltiyle sa�lar.

Canl�lar ��in Suyun �nemi
a) �ok iyi bir ��z�c�d�r.
b) Besin maddelerini ta��n
c) Metebolizma olaylar�n� h�zland�r�r
d) V�cut �s�s�n�n fazlas� d��ar�ya suyla at�l�r.
e) Besinlerin sindirimi suyla yap�l�r.
f) Bir�ok kimyasal reaksiyon i�in gereklidir.

20:19 - Aral�k 15, 2007 - yorum { 2 } - yorum yaz

written by bilimhaberleri

{ Sayfa 1 of 619 }
<- �nceki Sayfa : : Sonraki Sayfa ->

Bilim ve Teknoloji Haberleri™

Kategoriler

Ads

Son Yaz�lar�m

Meta

Feed Burner

Links

Cbox

DO�ADA G�RD���M�Z CANLI �E��TLER�

DO�ADA G�RD���M�Z CANLI �E��TLER�

HAYVANLAR

B�TK�LER

CANLILARI GRUPLANDIRALIM

V�R�S , BAKTER� , PROT�STA ve MANTARLARLA TANI�ALIM

V�R�SLER :

BAKTER�LER :

PROT�STALAR ( B�R H�CREL� CANLILAR )

MANTARLAR

B�TK�LER� DAHA �Y� TANIYALIM

���EKS�Z B�TK�LER� NERELERDE BULAB�L�R�Z ?

DO�ANIN S�S� ���EKL� B�TK�LER

�i�ekli Bitkilerde Hangi B�l�mler Var ?

G�VDE

YAPRAK

���EK

B�TK�LER�N DO�AYA SUNDU�U TOHUM VE MEYVE

B�TK�LER�N �NSAN YA�AMINDAK� �NEM�

�KL�M�N ve YET��ME ORTAMININ B�TK�LERE ETK�S�

HAYVANLARI DAHA �Y� TANIYALIM

OMURGASIZ HAYVANLARA �RNEKLER VEREL�M

10:25 - Aral�k 16, 2007 - yorum { 0 } - yorum yaz

Omurgal�lar - Memeliler

20:19 - Aral�k 15, 2007 - yorum { 0 } - yorum yaz

Canl�lar�n Besin Zinciri

20:19 - Aral�k 15, 2007 - yorum { 2 } - yorum yaz

Arama Kutusu

Sponsor Link

Ar�iv

Sponsor Link

Tavsiye Siteler

Sponsor Link

Bloglist

Kaliteli Toplistler

Mybloglog

Trafik

DO�ADA G�RD��M�Z CANLI �E��TLER�

DO�ADA G�RD��M�Z CANLI �E��TLER�

��EKS�Z B�TK�LER� NERELERDE BULAB�L�R�Z ?

DO�ANIN S�S� ��EKL� B�TK�LER

��EK